Σάββατο, 19 Μαΐου 2012

ΒΛΑΝΤΙΣΛΑΒ ΜΠΑΓΙΑΤΣ Χαμάμ Βαλκάνια



Μυθιστόρημα και άλλα διηγήματα

Μετάφραση Κεσίνη Μαρία
ΚΕΔΡΟΣ 2010


Στο Χαμάμ Βαλκάνια  η Ιστορία συναντάει την λογοτεχνία. Είναι ένας διαλογισμός πάνω στις έννοιες του έθνους, της εξουσίας και της δυνατότητάς τους να καθορίζουν την θρησκευτική πίστη, την καταγωγή και την ταυτότητα που κάποιος επιλέγει ή του επιβάλλεται

Ο Μπάγιατς γράφει  στην αρχή για «ένα καραβάν σαράι ακριβώς κάτω από τα θεμέλια του σπιτιού μου στο οποίο ζούσα ως τότε».  Ήταν ένα κτίσμα που είχε κτίσει ο Μεχμέτ Πασάς Σοκόλογλου στο Βελιγράδι το 1575 και η αφορμή να αρχίσει να οργανώνει το μυθιστόρημά του.
Το βιβλίο ισορροπεί σε μια εναλλαγή κεφαλαίων ανάμεσα στο παρόν του συγγραφέα και της εποχής των ηρώων του. Τα κεφάλαια όπου ο συγγραφέας μιλάει σε πρώτο πρόσωπο από το σήμερα, είναι σύντομα σαν μικρά διηγήματα. Τα κεφάλαια που παρακολουθούν την ιστορική περίοδο συμβαδίζουν χρονολογικά με τη δράση των δύο ηρώων του Μπάγιατς που δεν είναι παρά δύο σημαντικοί άνθρωποι που πρόκοψαν και άνθισαν κυριολεκτικά στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας και ειδικά κατά την περίοδο της εξουσίας του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (1520-1566).
Είναι ο Σέρβος Μπάγιτσα και ο Έλληνας Ιωσήφ ή Γιουσούφ που κατέληξαν με τους λαμπρούς τίτλους Χατζή Μεχμέτ Πασάς Σοκόλοβιτς και Κοτζά Μιμάρ Σινάν Αγάς. Ο πρώτος πήρε τη θέση του Μεγάλου Βεζίρη για δεκατέσσερα χρόνια, ξεπερνώντας σε διάρκεια κάθε προκάτοχό του, διαπρέποντας στο εμπόριο, στην ναυπηγία, στη νομοθεσία, στην στήριξη των ποιητών. Αργότερα δώρισε στην πατρίδα του τη γέφυρα του Μεχμέτ Πασά Σοκόλοβιτς, τη γνωστή γέφυρα του Δρίνου που έγινε τίτλος στο γνωστό μυθιστόρημα του Ίβο Άντριτς. Ο Σινάν άφησε πίσω του τριακόσια εβδομήντα κτίσματα όπως τεμένη, δημόσια λουτρά, ανάκτορα, μαγειρεία, σχολεία, υδραγωγεία, γέφυρες, νοσοκομεία, ανάκτορα.
Ο Μπάγιτσα βρέθηκε από την πατρίδα του την Κωνσταντινούπολη με παιδομάζωμα ΄ στην πραγματικότητα έγινε κατόπιν συμφωνίας με την οικογένειά του. Πολλοί Τουρκεμένοι Σέρβοι κυκλοφορούσαν στα στρατεύματα και στην αυλή των Σουλτάνων. Όταν ο Μπάγιτσα βρισκόταν ακόμη γενίτσαρος στην Αδριανούπολη άκουσε  τον χτίστη Σινάν να μιλάει ελληνικά, μια γλώσσα που την γνώριζε. Ο περίφημος μάστορας Σινάν είχε έρθει από την Καισάρεια, από τους Αγίους Αναργύρους, ως Σινάν Γιουσούφ. Ο Σινάν, εύστροφος πολυτεχνίτης, ανήλθε ραγδαία στις τάξεις της εξουσίας αποδεικνύοντας κάθε φορά τις δυνατότητές του χτίζοντας εκεί όπου γκρεμίζονταν από τις επελάσεις των Οθωμανικών ορδών και αφήνοντας αναγεννημένα από τα ερείπια έργα που μέχρι τις μέρες μας προκαλούν τον θαυμασμό για την τέλεια αρχιτεκτονική τους δομή.
Οι δύο φίλοι, διαφορετικής εθνικότητας όμως Χριστιανοί Ορθόδοξοι, εξισλαμίστηκαν συνειδητά διατηρώντας ωστόσο τις μνήμες τους και τις βαθιές θρησκευτικές τους ρίζες. Με διπλή εθνική και θρησκευτική ταυτότητα πορεύτηκαν ως το τέλος της ζωής τους. Ο ένας ήταν πόλος έμπνευσης για τον άλλο και αφετηρία δημιουργίας. Υπηρέτησαν πιστά και αποδοτικά το σύστημα της οθωμανικής διακυβέρνησης με αντάλλαγμα τη διαρκή τους ανέλιξη. Η Οθωμανική αυτοκρατορία έδινε δύναμη και εξουσία στα χέρια ανθρώπων διαφορετικής εθνότητας και συχνά διαφορετικής θρησκείας. Βασικό μοτίβο στο βιβλίο είναι ο δυϊσμός ανάμεσα στους Σέρβους/Τούρκους και κατ’ επέκταση στους υπόλοιπους λαούς της νοτιοανατολικής Ευρώπης, της επονομαζόμενης Ρούμελης.
Ο Βλάντισλαβ Μπάγιατς περιόδευσε στα μέρη όπου έδρασαν οι ήρωές του και ειδικά ο συμπατριώτης του. Ως συγγραφέας, εκτός από τις περιοδείες και τις προσωπικές του αναζητήσεις, αναφέρεται  στις συναντήσεις του και με τους ομότεχνούς του ανά την υφήλιο, ταυτίζει λογοτεχνικές περιοχές με εκείνες τις μνήμης και τις ιστορίας. Γιατί, όπως γράφει, η λογοτεχνία ασχολείται με «τα πιθανά δευτερεύοντα και τα μικρά. Η Ιστορία αμετάβλητη σαν μνημείο». Ειδικά με τον Ορχάν Παμούκ, βασικό λογοτεχνικό συνομιλητή και συνοδοιπόρο στην ιστορία, είχαν να διερευνήσουν «τις σχέσεις ανάμεσα στο τουρκικό σύστημα (την κατακτητική εξουσία) και στην κατάληξη ενός νέου χώρου για την Τέχνη μέσα στην Αυτοκρατορία».
Στην απέραντη Οθωμανική Αυτοκρατορία συνέβαιναν δραστικές αλλαγές, εξαφανίζονταν οι διαφορές και κάθε εθνότητα επωμιζόταν ένα στοιχείο του Οθωμανικού πολιτισμού όπως και το αντίθετο. Ο Μεχμέτ και ο Σινάν ήταν μπολιασμένοι με την ετερότητα. Και μέσα από τον διαφορετικό ανασυνθέτανε το ίδιο τους τον εαυτό, διττά, πολλαπλά αλλά σίγουρα προς όφελος μιας πολυσύνθετης προσωπικότητας. Ο Μεχμέτ πρέσβευε πόσο σημαντικό ήταν για ένα τόπο να μιλιούνται διαφορετικές γλώσσες. Μπορεί σήμερα κάθε έθνος να επιθυμεί μια ομογενοποιημένη ιστορία όμως τα πράγματα ήταν διαφορετικά-τουλάχιστον όχι έτσι όπως συντηρούνται από τις εθνικιστές παρωπίδες.
Ο τίτλος «χαμάμ» λειτουργεί πολλαπλώς: από τη μια αναφέρεται στο ιστορικό της δημιουργίας των χαμάμ, μια ιδέα που έδωσε ο Μπάγιτσα στον Σινάν για να φτιάξει δημόσια λουτρά για τον λαό. Από την άλλη όμως είναι αυτό το στοιχείο του νερού, ζωοποιό, θαυματουργό, στοιχείο που εξημερώνει και αποκαθάρει, που ενώνει μέσω επιφανειακών και υπόγειων υδάτινων δρόμων, πόλεις, τόπους και ιστορίες.
          Κάτι τέτοια βιβλία λοιπόν έρχονται να ταρακουνήσουν κάπως το αμετάβλητο της Ιστορίας και να αρχίσει ένας διάλογος με το παρελθόν και τους νεκρούς. Το βιβλίο του Μπάγιατς είναι ένα διαλογικό μυθιστόρημα, μια καλοδομημένη μεταμυθοπλασία και ένα ευχάριστο ανάγνωσμα κόντρα στα «ιστορικά εικονογραφημένα» που κυριαρχούν στην ελληνική εκδοτική πραγματικότητα.

Ο Βλάντισλαβ Μπάγιατς γεννήθηκε το 1954 στο Βελιγράδι. Σπούδασε Γιουγκοσλαβική Φιλολογία και  Παγκόσμια Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου και αργότερα εργάστηκε ως δημοσιογράφος. Είναι αντιπρόεδρος της Σερβικής P.E.N και ιδρυτής και πρόεδρος του εκδοτικού οίκου στο Βελιγράδι όπου και ζει. Το "Χαμάμ Βαλκάνια» (2008) κέρδισε το Βραβείο Λογοτεχνίας Balkanika. Από τις εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ κυκλοφορεί επίσης το μυθιστόρημα «Ο Μέγας Αλέξανδρος στη γη των Κελτών» ένα εξ ίσου πολύμορφο και μοντέρνο μυθιστόρημα.


Δημοσιεύτηκε ΝΕΑ, βιβλιοδρόμιο, Σάββατο 19 Μαίου 2012



Δεν υπάρχουν σχόλια: