Γράφει ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης
Το προτελευταίο μυθιστόρημα του βρετανού συγγραφέα, Υπόθεση Σπάρσολτ (2017), άργησε να μεταφραστεί στα ελληνικά αλλά το υποδεχόμαστε με χαρά. Άλλωστε τα βιβλία του βραβευμένου και με Μπούκερ συγγραφέα (Η γραμμή της ομορφιάς, μτφ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου, 2004) είναι γραμμένα με εξαιρετική λογοτεχνική μαεστρία, διατρέχουν τον εικοστό αιώνα και εισέρχονται στον επόμενο ανατέμνοντας τις κοινωνικές και ερωτικές ταυτότητες της πατρίδας του τολμηρά και ανυπόκριτα.
Η υπόθεση Σπάρσολτ είναι ένα χαμηλότονο μυθιστόρημα, υπόγεια διαβρωτικό, που αναπτύσσεται –τμηματικά– μέσα στον χρόνο και στη μνήμη. Ο Άλαν Χόλινγκχερστ, αναγνωρισμένος ως ένας από τους σημαντικότερους βρετανούς πεζογράφους της γενιάς του, επανέρχεται στα σταθερά του θέματα που τον απασχολούν από την αρχή της διαδρομής του: την επιθυμία, την κοινωνική καταγωγή και τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν καθορίζει και στιγματίζει το παρόν. Η Υπόθεση Σπάρσολτ είναι ένα βιβλίο για το πώς τα σκάνδαλα –πραγματικά ή κατασκευασμένα– επιδρούν διαχρονικά όχι μόνον στους άμεσα εμπλεκόμενους αλλά και στους κληρονόμους κάθε «υπόθεσης».
Η διαμόρφωση ενός μύθου
Το μυθιστόρημα εκτείνεται σε περισσότερες από τρεις δεκαετίες και σε δύο γενιές. Είναι διαχωρισμένο σε πέντε μέρη, ξεκινώντας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και φτάνοντας μέχρι τις αρχές του 21ου αιώνα. Ο χώρος παραμένει η Αγγλία: από την Οξφόρδη στο Λονδίνο, οι εξοχές και οι ακτές της. Στο κέντρο της υπόθεσης βρίσκεται ο Ντέιβιντ Σπάρσολτ, ένας νεαρός άνδρας που εμφανίζεται στην Οξφόρδη για ένα σύντομο διάστημα αφού αμέσως μετά κατατάσσεται στον στρατό. Εκεί, στα μισοσκότεινα φοιτητικά δωμάτια και τη γενική συσκότιση λόγω των αεροπορικών επιδρομών, μια παρέα νεαρών φοιτητών ανακαλύπτουν την εντυπωσιακή ομορφιά του και τον διεκδικούν με κάθε δυνατό τρόπο: άλλος να τον ζωγραφίσει σε καμβά, άλλος να καταγράψει σε ημερολόγια το πέρασμά του και άλλοι να τον ερωτευτούν. Διαμορφώνεται ένας μύθος, μια διφορούμενη κατάσταση, που διογκώνεται στα επόμενα χρόνια με την εμπλοκή του και σε άλλο πολιτικό και ερωτικό σκάνδαλο, αλλά ποτέ δεν αποσαφηνίζεται πλήρως ούτε κατονομάζεται ανοιχτά, αρκεί όμως για να στιγματίσει τον ίδιο, και στη συνέχεια τον γιο του, τον Τζόνι, που μεγαλώνει στη σκιά αυτού του άρρητου παρελθόντος, αναζητώντας τις αιτίες της οικογενειακής σιωπής.
Ο Τζόνι αναζητά όμως και τη δική του καλλιτεχνική και ερωτική ταυτότητα, γίνεται ένας γνωστός προσωπογράφος, εντάσσεται στα καλλιτεχνικά κυκλώματα του Λονδίνου, ενώ η προσωπική του ζωή οργανώνεται μέσα από τις γκέι περαστικές γνωριμίες ή αναζητώντας μια μονιμότητα στην πιο ώριμη φάση της ζωής του. Πάντως το σπέρμα του θα δοθεί σε δύο φίλες του και έτσι θα προκύψει μία ακόμη απόγονος Σπάρσολτ, η Λούσι, οδηγώντας και το μυθιστόρημα στον δικό μας αιώνα και σε μια διαφορετική αντίληψη περί οικογένειας και συντροφικότητας. Προς το τέλος του βιβλίου εμφανίζεται για λίγο ο μεγάλος απών-πρωταγωνιστής-πατέρας που συναντάει, με τη διαμεσολάβηση του γιου, τους παλιούς γνώριμους από τη φοιτητική του ζωή, οι οποίοι επίσης διανύουν τα τελευταία χρόνια της ζωής τους. Ο Τζόνι πάντως παραμένει ο μεσάζων, ο «go-between»της γενιάς τους.
Χιούμορ και αισθησιακή λεπτομέρεια
Ο Χόλινγκχερστ αποφεύγει συνειδητά τις δραματικές κορυφώσεις· αντίθετα, δείχνει πώς η επιθυμία, η φήμη και η κοινωνική κρίση μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, σαν την αναπόφευκτη κληρονομιά. Δίνει βάρος στα θραύσματα της μνήμης, στα σκίτσα και τα έργα τέχνης, τα έγγραφα, στα ασύνδετα περιστατικά που διαρρηγνύουν τις βεβαιότητες. Η γραφή του διακρίνεται για την ακρίβεια, το χιούμορ, την αισθησιακή λεπτομέρεια και την προσεκτική χαρτογράφηση των κοινωνικών τάξεων, είτε πρόκειται για την αγγλική ανώτερη τάξη, είτε για τα χαμηλότερα ή τα περιθωριακά στρώματα. Γι’ αυτό άλλωστε χαρακτηρίζεται ένας γνήσιος συνεχιστής του Χένρι Τζέιμς, του Ε.Μ Φόρστερ, του Κρίστοφερ Ίσεργουντ από τότε που εμφανίστηκε στη λίστα «Best of Young British Novelists» του επιδραστικού λογοτεχνικού περιοδικού Granta (τεύχος 43), το 1993, μια λίστα που εμφανίζεται ανά δεκαετία.
Στο πρώτο του βιβλίο, το καθοριστικό γκέι μυθιστόρημα της αγγλικής λογοτεχνίας, Η βιβλιοθήκη της πισίνας (μτφ. Γιάννης Στεφάνου, 1989), ο Άλαν Χόλινγκχερστ ήταν εξαιρετικά τολμηρός. Αν και χαρακτηρίζεται ως «gay novelist», η ομοφυλοφιλία στα βιβλία του δεν λειτουργεί ως σύνθημα ή διεκδίκηση, αλλά ως εμπειρία συνειδητά ενσωματωμένη σε συγκεκριμένα κοινωνικά και ιστορικά πλαίσια. Η Υπόθεση Σπάρσολτ αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα της μετάβασης της γκέι λογοτεχνίας από τη φάση της ορατότητας στο σημερινό queerness, αφού κινείται σε ένα «πεδίο έντασης» ανάμεσα στην ιστορικά προσδιορισμένη γκέι εμπειρία και σε μια πιο διάχυτη ρευστότητα που χαρακτηρίζει το κουήρ.
Σε αυτό το πεδίο έντασης βρίσκεται και η ουσία της γραφής του Άλαν Χόλινγκχερστ. Η ομοφυλοφιλία στην Υπόθεση Σπάρσολτ δεν παρουσιάζεται ως ταυτότητα για επιβεβαίωση, αλλά ως αδήλωτη επιθυμία μέσω της απουσίας, της αναβλητικότητας και της εκκωφαντικής –υποκριτικής– σιωπής. Ο συγγραφέας δείχνει πώς οι ζωές διαμορφώνονται όχι μόνο απ’ όσα συμβαίνουν, αλλά και απ’ όσα αποσιωπώνται.
Από την ορατότητα στην πολυσυνθετότητα
Στο ευρύτερο τοπίο της σημερινής αγγλόφωνης γκέι λογοτεχνίας παρατηρείται μια σαφής μετατόπιση. Η ανάγκη για ορατότητα, που χαρακτήρισε τις προηγούμενες δεκαετίες, έχει σε μεγάλο βαθμό υποχωρήσει, δίνοντας τη θέση της σε αφηγήσεις πιο σύνθετες, συχνά υβριδικές: αυτομυθοπλασία, οικογενειακά χρονικά, μυθιστορήματα που ενσωματώνουν τη σεξουαλικότητα κάθε γενιάς. Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο του Χόλινγκχερστ λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές εποχές: διατηρεί τον χαρακτήρα μιας περιόδου όπου η επιθυμία είχε πραγματικό κοινωνικό κόστος, επιβάλλοντας στα βιβλία του μια αυτονόητη κανονικότητα.
«Ο Τζόνι περπάτησε κατά μήκος της διαμορφωμένης με φυτά όχθης του ποταμού. Ένιωθε ότι ήταν η στιγμή για να σκεφτεί μοναχός του, για τον χρόνο, την απώλεια και την αλλαγή, και το μονοπάτι δίπλα στο νερό έμοιαζε να τον προσκαλεί, με την ελάχιστη αλλά υπαρκτή δόση ποίησης που περιείχε…»
Για όσους διαβάζουν καλά αγγλικά ας το διαβάσουν στην υπέροχη πρωτότυπη γλώσσα, οι υπόλοιποι θα διαβάσουν την καλή μετάφραση του Ορφέα Απέργη. Και ας οπλιστούν με υπομονή και διάθεση βυθισμένοι στις σιωπές και τις ρωγμές του. Θα ανταμειφθούν με μια λογοτεχνία, απολαυστική, καθόλου σοβαροφανή, με επίκεντρο τον άνθρωπο, το σώμα και τη σεξουαλικότητα, μια λογοτεχνία αποκαλυπτική αλλά καθόλου μεμψίμοιρη ή κραυγαλέα. Κλείνουμε με τα λόγια του συγγραφέα από το περιοδικό Granta που επιβεβαιώνουν όλα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω: «Οι συγγραφείς που σέβομαι είναι επιβλητικοί και χαμηλότονοι – Ναμπόκοφ, Προυστ, Τζέιμς. Θέλω τα πράγματα να ηχούν σαν αντίλαλος, να είναι υπαινικτικά».
Η εποχή των βιβλίων. Ιανουάριος 2026
