Αναστοχασμοί

 

Τις απόψεις μου για την κοινωνία, την πολιτική, τον έρωτα, τις ταυτότητες, τον αυτοπροσδιορισμό, την μετανάστευση, την θρησκεία, την Ιστορία, την ανεξαρτησία του ατόμου από κάθε αγκύλωση ή μηχανισμό εξουσίας: Τις γνωρίζετε, όσοι έχετε διαβάσει κάποια από τα 19 βιβλία μου ή κάποιες σκόρπιες συνεντεύξεις. Αποτελούν, πιστεύω, έναν διαχρονικό πολιτικό και προσωπικό διάλογο. 

Επίσης γνωρίζετε ότι ΔΕΝ ανήκα ποτέ σε κανένα κόμμα ή ότι ποτέ δεν διεκδίκησα κάποια επαφή/χρηματοδότηση/επηρεασμό/γέφυρα/ με κυβερνώντες και μη και άλλους φανερούς ή όχι μηχανισμούς/ιδρύματα/κύκλους κλπ κλπ. Η μόνη μου "εγγραφή" είναι στην  Εταιρεία Συγγραφέων.

Αυτή η απόλυτα ευδιάκριτη, ανεπηρέαστη, πορεία μου, με κάνει κάθε πρωί να πίνω τον καφέ μου χωρίς αγωνίες και ενοχές.

Και μπορώ να ανασαίνω βαθιά, να σκέφτομαι ανθρώπινα (παρά τις υπαρξιακές μου ανησυχίες) και ακόμη δημιουργικά.

Συνέντευξη στον Παρατηρητή Θράκης.

 

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ: 

«ΠΡΟΣΠΑΘΩ ΝΑ ΕΙΜΑΙ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΕΝΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΟΥ, ΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΗΡΩ ΜΕ ΚΑΘΕ ΚΟΣΤΟΣ» 

Ανάσταση του Λόγου 

Από τους πρόποδες του Παγγαίου και το Παλαιοχώρι Καβάλας, μέχρι τις μεθοριακές διαδρομές του Έβρου και της Ξάνθης, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης παραμένει, ήδη από το ξεκίνημά του, ένας από τους πιο διεισδυτικούς παρατηρητές της ελληνικής πραγματικότητας. Με τη ματιά του σταθερά στραμμένη στον «άλλο» και το ενδιαφέρον του εστιασμένο στις υπαρξιακές αναζητήσεις του σύγχρονου ανθρώπου, ο βραβευμένος Καβαλιώτης συγγραφέας έχει οικοδομήσει μια ισχυρή λογοτεχνική ταυτότητα, όπου το εντόπιο βίωμα συναντά με επιτυχία το παγκόσμιο. 

Εφοδιασμένος και με τη σκευή της αγγλόφωνης λογοτεχνικής παράδοσης, λόγω των σπουδών του, επιλέγει συχνά η πένα του να «πάλλεται» στη Θράκη, μετατρέποντας τη μεθόριο σε έναν ζωντανό λογοτεχνικό «οργανισμό». Σήμερα, με αφορμή την επικείμενη επανέκδοση του εμβληματικού του μυθιστορήματος «Ο Χορευτής στον ελαιώνα», που πρωτοκυκλοφόρησε το 1996 από τις εκδόσεις Κέδρος, συνομιλούμε μαζί του σε ένα νοσταλγικό αλλά και επίκαιρο «οδοιπορικό». Σε μια συζήτηση που εκτείνεται από τα πρώτα του συγγραφικά βήματα και τη σχέση του με τους αναγνώστες, μέχρι την τύχη του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό και το βαθύτερο νόημα του Πάσχα, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης δηλώνει παρών στις προκλήσεις των καιρών. Σε μια εποχή που, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ίδιος, «αγρίεψε», ο λόγος του αναδεικνύεται σε πολύτιμο «καταφύγιο». 

ΠτΘ: Με καταγωγή από την Καβάλα, οι ρίζες και τα βιώματά σας φαίνεται να αποκρυσταλλώνονται με έναν ιδιαίτερο τρόπο στη γραφή σας. Δεν είναι λίγες οι φορές που η θρακική γη και οι άνθρωποί της πρωταγωνιστούν σε έργα σας. Πώς λειτουργεί τελικά η «μεθόρια ζωή» στη λογοτεχνία; Ο τόπος είναι για εσάς ένας ζωντανός οργανισμός που συνδιαμορφώνει την πλοκή; 

Θ.Γ.: Πράγματι, ο τόπος καταγωγής μου καθόρισε και τα θέματα της μυθοπλασίας μου, και ειδικά ο διορισμός μου ως καθηγητής αγγλικών για επτά χρόνια στη Θράκη. Το Παγγαίο, το Παλαιοχώρι συγκεκριμένα όπου γεννήθηκα, είναι ένας μυθικός τόπος που συνορεύει γεωγραφικά με τη Θράκη και συγγενεύει σε πολλά ήθη και έθιμα, και ειδικά γλωσσικά στοιχεία. Έτσι στα βιβλία μου ήταν αναπόφευκτο να αναφερθώ στα μέρη αυτά. Υπάρχει επίσης μια γοητεία στη μεθοριακή γραμμή της μυθοπλασίας μου: για άλλους η μετάθεση στον Έβρο ήταν δυσμένεια για μένα ευλογία. Ανακάλυψα τόπους, ανθρώπους, άκουσα και έφτιαξα ιστορίες. Βόλευε βέβαια και η εποχή για τέτοιες αποδράσεις μαγικού ρεαλισμού. Νοσταλγώ την πρώτη μου χρονιά, το 1982, στα Δίκαια του Έβρου ως καθηγητής. Ένα χαμηλό σπίτι με κήπο και ζώα, το ποτάμι παραδίπλα, οι λόφοι, οι ταβέρνες, το τρένο που κατέληγε στο χωριό, η ηρεμία χωρίς τηλέφωνο, τηλεόραση και ελληνική ραδιοφωνία. Το ιδανικό τοπίο που χάθηκε για πάντα στην κραυγαλέα εποχή μας. «Δεν είναι περιζήτητη η ελληνική λογοτεχνία στο εξωτερικό, γιατί χάθηκε στο μεταξύ και το στίγμα της» 

ΠτΘ: Οι σπουδές σας στην Αγγλική Φιλολογία αποτέλεσαν, αναμφίβολα, ένα σημαντικό εφόδιο στην πορεία σας. Πόσο επηρέασαν αυτά τα ακαδημαϊκά ερεθίσματα και η επαφή με την αγγλόφωνη λογοτεχνική παράδοση τον δικό σας συγγραφικό τρόπο; 

Θ.Γ.: Η επαφή μου με την αγγλική λογοτεχνία ήταν ευεργετική, γιατί μου έδωσε την ευκαιρία να διαβάζω και να σκέφτομαι από δύο σκοπιές. Στην αγγλική λογοτεχνία γράφτηκαν μερικά από τα πιο σημαντικά μυθιστορήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Από την αγγλοσαξονική γραφή έμαθα να γράφω κατανοητά για τον αναγνώστη ακόμη και στα πιο «δύσκολα» κείμενά μου, αλλά, όταν έφτανε η ώρα της γλωσσικής έκφρασης, ανέτρεχα στους Έλληνες συγγραφείς, παλιούς και νεότερους, για να αφουγκραστώ τον ρυθμό και το βάθος της ελληνικής γλώσσας. Η γλώσσα μας είναι απέραντη, πλούσια. 

Ο τόπος καταγωγής μου καθόρισε και τα θέματα της μυθοπλασίας μου, και ειδικά ο διορισμός μου ως καθηγητής αγγλικών για επτά χρόνια στη Θράκη. Το Παγγαίο, το Παλαιοχώρι συγκεκριμένα όπου γεννήθηκα, είναι ένας μυθικός τόπος που συνορεύει γεωγραφικά με τη Θράκη και συγγενεύει σε πολλά ήθη και έθιμα, και ειδικά γλωσσικά στοιχεία. Έτσι στα βιβλία μου ήταν αναπόφευκτο να αναφερθώ στα μέρη αυτά. Υπάρχει επίσης μια γοητεία στη μεθοριακή γραμμή της μυθοπλασίας μου: για άλλους η μετάθεση στον Έβρο ήταν δυσμένεια για μένα ευλογία. Ανακάλυψα τόπους, ανθρώπους, άκουσα και έφτιαξα ιστορίες. Βόλευε βέβαια και η εποχή για τέτοιες αποδράσεις μαγικού ρεαλισμού 

ΠτΘ: Πεζογραφήματά σας, μεταφρασμένα στα αραβικά, τα δανέζικα και τα γαλλικά, έχουν ήδη «ανοίξει» τα φτερά τους στο εξωτερικό. Σε μια περίοδο που φορείς όπως το Υπουργείο Πολιτισμού και το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού επιχειρούν να ενισχύσουν την παρουσία του ελληνικού βιβλίου διεθνώς, ποια θεωρείτε πως μπορεί να είναι η θέση της σύγχρονης ελληνικής γραμματείας στο εξωτερικό; Μπορεί να βρει ανταπόκριση; 

Θ.Γ.: Δεν είναι περιζήτητη πάντως η ελληνική λογοτεχνία στο εξωτερικό, γιατί χάθηκε στο μεταξύ και το στίγμα της. Στη δεκαετία του ενενήντα μάς ευνόησε η «βαλκανική» μας υπόσταση. Αργότερα, και ειδικά μετά τους Ολυμπιακούς, η ελληνική λογοτεχνία ακολουθούσε την ξένη, χωρίς να προτείνει κάτι ξεχωριστό. Ούτε βέβαια μπορούμε να παράγουμε «Ζορμπάδες», αυτό γίνεται μια και μοναδική φορά. Αυτά όλα, σε συνδυασμό με την έλλειψη ατζέντηδων και μεταφραστών, φέρνει την Ελλάδα σε μία θέση μειονεκτική και είναι άδικο, γιατί όσα μεταφρασμένα βιβλία διαβάζουμε από ξένες γλώσσες δεν είναι καλύτερα από τα δικά μας. Απλώς έχουν τους μηχανισμούς σε ετοιμότητα και μια μεταφραστική κουλτούρα διαχρονικής υποστήριξης. «Ο “Χορευτής στον ελαιώνα” και “Ο ναύτης” ήταν τα βιβλία που με καθιέρωσαν ως έναν “βορειοελλαδίτη” συγγραφέα» 

ΠτΘ: Σύμφωνα με πρόσφατη ανάρτησή σας στον λογαριασμό σας στο Facebook, σύντομα, τον Μάιο, επανεκδίδεται ο «Χορευτής στον ελαιώνα», ένα από τα αγαπημένα βιβλία των αναγνωστών. Στην ίδια ανάρτηση μάς ενημερώνετε για την πορεία του πρόσφατου μυθιστορήματός σας, του «Ελσίνκι», καθώς και το πόσο ρηξικέλευθο υπήρξε στην εποχή του το «Παρτάλι» σας. Έτσι συμβαίνει με όλα τα έργα σας, τα «αφουγκράζεστε» και μετά την έκδοσή τους; Και για το «Παρτάλι», όταν το γράφατε, διαισθανόσασταν ότι ανοίγει δρόμους στη λογοτεχνία που ακουμπά στην κοινωνία της εποχής της; 

Θ.Γ.: Ο «Χορευτής στον ελαιώνα» (1996) κυκλοφορεί ξανά τον Μάιο μετά από τριάντα χρόνια. Ήταν το πιο ευπώλητο μυθιστόρημά μου και ίσως από το πρώτο βιβλίο που διαδραματιζόταν εξ ολοκλήρου στις Σέρρες. Μαζί με τον Παγγαιορείτη «Ναύτη» (1993) ήταν τα βιβλία που με καθιέρωσαν ως έναν «βορειοελλαδίτη» συγγραφέα. Το «Ελσίνκι», το τελευταίο μου μυθιστόρημα, εκδόθηκε πριν δύο χρόνια, συζητιέται για τα θέματα που αφορούν την εποχή μας. Την κρίση αξιών, την οικονομική κρίση, τη συνεχόμενη προσφυγιά και την αδυναμία της χώρας μας να χειριστεί τα θέματα αυτά. Είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται πολύ στις Λέσχες Ανάγνωσης, όπου το επίπεδο της συζήτησης είναι πάντα ανεβασμένο. Το αγαπώ πολύ αυτό το βιβλίο, είναι η βαθιά φωνή μου που αφέθηκε ελεύθερα να μιλήσει. Όσο για το «Παρτάλι» (2001), το βιβλίο της μεταπολιτευτικής γενιάς, το πιο Σαλονικιώτικο βιβλίο, τι να πω; Ήδη διαβάζεται στο μεταπτυχιακό τμήμα της Νεοελληνικής Φιλολογίας στη Θεσσαλονίκη με έμφαση στα θέματα ταυτότητας, γένους και της queer διάστασης. Είναι ένα μυθιστόρημα που ακόμη και σήμερα απορώ πώς το εμπνεύστηκα και το υλοποίησα. Επίσης, αυτό το μυθιστόρημα τροφοδότησε με τους χαρακτήρες του στη συνέχεια άλλα δύο βιβλία μου: Τη «Ζωή μεθόρια» (2015) και την «Καινούργια πόλη» (2017).

 Μάλιστα, η «Ζωή μεθόρια», όπως γνωρίζετε, είναι ένα θρακιώτικο βιβλίο και μια από τις πιο καθοριστικές του σκηνές διαδραματίζεται στη γέφυρα του Ιάσμου, αγαπημένη μου τοποθεσία από τον καιρό που δούλευα καθηγητής στα σχολεία της Ξάνθης. Επίσης, ο βασικός χαρακτήρας αυτής της άτυπης τριλογίας του «Παρταλιού» είναι ο Μανώλης από τον Έβρο. 

ΠτΘ: Ζούμε σε μια εποχή όπου ο κόσμος γύρω μας φαντάζει δυστοπικός, με τα εθνικά σύνορα και τα όρια να γίνονται ολοένα και πιο ρευστά. Στα πεζογραφήματά σας συναντάμε συχνά ήρωες που δραπετεύουν από τα τοπικά και διεθνή σύνορα, διεκδικώντας μια νέα ταυτότητα και ένα πιο φωτεινό αύριο. Ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος της λογοτεχνίας σε αυτές τις οριακές καταστάσεις; Μπορεί η αφήγηση να λειτουργήσει ως ένας «ενδιάμεσος χώρος» ελευθερίας – καταφύγιο; 

Θ.Γ.: Πολύ όμορφη ερώτηση που σχεδόν απαντά και αυτό που τίθεται ως ερώτημα. Προσωπικά πιστεύω στη μετάβαση, στην κινητικότητα, στην υπέρβαση ορίων. Τόποι, ταυτότητες, άνθρωποι, χώρες καθορίστηκαν πάνω σε αυτές τις μετατοπίσεις. Η ανθρωπότητα ποτέ δεν υπήρξε σταθερή γεωγραφικά ή κοινωνικά, δείτε τι γίνεται στη Μέση Ανατολή. Η λογοτεχνία από την άλλη μπορεί να καταγράψει τις μαρτυρίες που δεν θα συμπεριληφθούν ποτέ στα επίσημα κείμενα. Κι εγώ προσπαθώ να είμαι συντονισμένος με την εποχή μου, γράφω και παρατηρώ με κάθε κόστος. Δεν επαναπαύομαι στη λογοτεχνία της ευκολίας, του ραφιού στο σούπερ μάρκετ, του βιβλίου που ονειρεύεται να γίνει εκατό τηλεοπτικά επεισόδια. Γράφω εκεί έξω για όσα ίσως κάποιοι δεν θα τολμούσαν να μιλήσουν αλλά και να ζήσουν. Και έχοντας πάντα στο μυαλό ότι αυτό που ενώνει είναι η γλώσσα και τα πάθη μας αυτά πρέπει να προστατέψουμε πάνω απ’ όλα.  Προσωπικά πιστεύω στη μετάβαση, στην κινητικότητα, στην υπέρβαση ορίων. Τόποι, ταυτότητες, άνθρωποι, χώρες καθορίστηκαν πάνω σε αυτές τις μετατοπίσεις. Η ανθρωπότητα ποτέ δεν υπήρξε σταθερή γεωγραφικά ή κοινωνικά, δείτε τι γίνεται στη Μέση Ανατολή. Η λογοτεχνία από την άλλη μπορεί να καταγράψει τις μαρτυρίες που δεν θα συμπεριληφθούν ποτέ στα επίσημα κείμενα. 

Κι εγώ προσπαθώ να είμαι συντονισμένος με την εποχή μου, γράφω και παρατηρώ με κάθε κόστος. Δεν επαναπαύομαι στη λογοτεχνία της ευκολίας, του ραφιού στο σούπερ μάρκετ, του βιβλίου που ονειρεύεται να γίνει εκατό τηλεοπτικά επεισόδια. Γράφω εκεί έξω για όσα ίσως κάποιοι δεν θα τολμούσαν να μιλήσουν αλλά και να ζήσουν .

 ΠτΘ: Με τις ημέρες του Πάσχα να πλησιάζουν, στα δικά σας μάτια είναι περισσότερο μια γιορτή «επιστροφής» στις ρίζες ή μια ευκαιρία για προσωπική, εσωτερική «ανάσταση» και επαναπροσδιορισμό; Υπάρχει κάποια πασχαλινή ανάμνηση που ανακαλείτε αυθόρμητα; 

Θ.Γ.: Το Πάσχα στο χωριό, στις ανθισμένες και ασβεστωμένες αυλές, με όλο το σόι είναι μια γλυκιά ανάμνηση και το τηρούσα όσο ζούσαν οι γονείς μου. Ένα Πάσχα στη Συρία, το 1998, ήταν το πιο χριστιανικό με τους επιταφίους επτά εκκλησιών – κρίμα που διαλύθηκε αυτή η πολυθρησκευτική  χώρα. Τώρα πια το Πάσχα με θλίβει, πώς να ακολουθήσω έναν Επιτάφιο όταν η ανθρωπότητα σταυρώνεται καθημερινά; Απλώς ανάβω ένα κεράκι για τις ψυχές όσων έφυγαν, αλλά δεν προσδοκώ καμία ανάσταση παρά μόνον μέσα μας, τη δική μας. Και ας γίνει το Πάσχα μήνυμα ειρήνης και αγάπης, γιατί η εποχή μας αγρίεψε. Ας δοθεί ο αγώνας στη επικοινωνία, στην κατανόηση και τη συμπόρευση με τους άλλους.

Πηγή : www.paratiritis-news.gr  

Νεοδιορισμένος. Κείμενο από το περιοδικό "Η λέξη" 2003.

                                        Θεόδωρος Γρηγοριάδης 

                        Νεοδιορισμένος

Τον Σεπτέμβριο του 1982 δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες οι διορισμοί  καθηγητών σε δημόσια σχολεία όλης της χώρας.  Άνοιξα με λαχτάρα τις  σελίδες της «Μακεδονίας» ψάχνοντας με αγωνία το όνομά μου: ναι, υπήρχε! Δίπλα ακριβώς αναγραφόταν: «Νομός Έβρου», ένας νομός που δεν υπήρχε καν στις δηλωμένες επιλογές μου. Η εφημερίδα απέμεινε στα χέρια  μου, κολλημένη στην πίκρα των καπνόφυλλων που μάζευα το καλοκαίρι εκείνο. Ας μην ξεχνιόμαστε: για πολλά χρόνια υπήρξα αγρότης, μάζευα καπνά, ακόμη και όταν διορίστηκα στα σχολεία. 

 Ο νομός Έβρου είναι ένας από τους μεγαλύτερους νομούς της Ελλάδας. Μακρόστενος, έχει μήκος  160 χιλιόμετρα περίπου,  υπολογίζοντας πάντα  τα οδικά χιλιόμετρα και  βάζοντας μέσα τις στροφές και τις παρακάμψεις εκείνης της περιόδου. 

Παρουσιάστηκα στο Γραφείο Εκπαίδευσης της Αλεξανδρούπολης και από εκεί μου ανακοίνωσαν κάτι που δεν το είχα προσέξει: Στην «Β΄ Έβρου» είχα διοριστεί, όχι στην «Α’», πράγμα που σήμαινε ότι θα έπρεπε να μετατοπιστώ εκατό χιλιόμετρα  βορειότερα, στην Ορεστιάδα. Μπαίνοντας στο τοπικό λεωφορείο του ΚΤΕΛ, λαχτάρισα. Είχα βρεθεί την ίδια περιοχή, πέντε χρόνια νωρίτερα, φτάνοντας σε ένα από τα πιο απομακρυσμένα χωριά του νομού, τα Δίκαια, εκεί όπου δούλευε μια φίλη μου δασκάλα.. Τότε ανέβηκα με το τρένο, που εισχωρούσε για λίγα χιλιόμετρα στην Τουρκική επικράτεια,  προτού τερματίσει στα Δίκαια. Στο χωριό αυτό, στάθμευαν τα τρένα της χώρας μας, κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής που έτρεχε  παράλληλα με το ποτάμι.

Στο Γραφείο Εκπαίδευσης της Ορεστιάδας  μου ανακοίνωσαν ότι υπήρχαν αρκετά «κενά» καθηγητών αγγλικής σε σχολεία της περιοχής. Τα περισσότερα ήταν γυμνάσια και, ανάμεσά τους, ένα εξατάξιο γυμνάσιο και λύκειο μαζί,  στα Δίκαια! Θυμήθηκα το γραφικό χωριό, είχα μείνει  μια βραδιά, έλεγξα και τα υπόλοιπα χωριά που μου φάνηκαν πολύ πιο μικρά. Σκέφτηκα ότι θα ήταν μια χαρά να μένω στην Ορεστιάδα και να πηγαινοέρχομαι στα Δίκαια και κάπως έτσι αποδέχτηκα  την τοποθέτησή μου στο Τρίγωνο, όπως αποκαλείται η ευρύτερη περιοχή. 

Μπαίνοντας στο επόμενο τοπικό λεωφορείο για τα Δίκαια,   αντιλήφθηκα ότι η μετακίνηση δεν θα ήταν καθόλου βολική. Εβδομήντα και βάλε χιλιόμετρα στενού οδικού δρόμου και άβολα δρομολόγια τρένων. Πράγμα που σήμαινε ότι θα έπρεπε να εγκατασταθώ στο χωριό, κάτι που μου είχαν αποκρύψει με πονηριά στο Γραφείο.  

Πάντως το σχολείο με αποζημίωσε με τη θέση του.  Ήταν χτισμένο  στην αρχή του χωριού, πάνω σε ένα ύψωμα που κατηφόριζε προς το ποτάμι. Απλό, κτίριο, φωτεινό, σχετικά καινούργιο’  και μια μεγάλη   αυλή απ’ όπου αντίκριζες ένα συναρπαστικό τοπίο: το ποτάμι με τις κατάφυτες νησίδες του, τις όχθες του, φορτωμένες με ιτιές, τα  μικρά χωριουδάκια, τα ορθωμένα παρατηρητήρια και φυλάκια. Κάπου, στο σημείο εκείνο,  συναντιόντουσαν τρεις χώρες: Η Ελλάδα, η Τουρκία και η Βουλγαρία. Το αποκαλούμενο «Τριεθνές». 

Λογικά, όταν γειτονεύεις με δύο ξένες χώρες, πρέπει να αισθάνεσαι περισσότερο κοσμοπολίτης. Σε σχέση, πάλι, με την πρωτεύουσα την Αθήνα, βρισκόμουν χίλια χιλιόμετρα ενδότερα στην ευρωπαϊκή  ήπειρο. Γιατί λοιπόν, όλες εκείνες οι απειλές  του τύπου «κάτσε καλά γιατί θα σε στείλω στον Έβρο;» Άσε που δεν ήταν καν δύσβατος ο νομός,  αλλά ένα απέραντος πεδινός τόπος. Όμως το ελληνικό κράτος, που ανέκαθεν στηρίχτηκε  σε συγκεντρωτικές δομές,  αρνείται ακόμη και σήμερα να αντιληφθεί τα αληθινά όρια της επικράτειάς του.

Κάτω από την πλαγιά του σχολείου απλώνονταν τα σπίτια του χωριού, χαμηλές μονοκατοικίες,  με κεραμιδένιες σκεπές, κήπους, μπαχτσέδες, αυλές, αποθήκες, σταθμευμένα τρακτέρ, ανοιχτωσιές. Ζώα παντού, μυρωδιές κάθε λογής, λάσπες, σκόνη.   Με έναν ακόμη νεοδιόριστο καθηγητή της Φυσικής, από την Αλεξανδρούπολη, νοικιάσαμε ένα σπίτι που οι ιδιοκτήτες του μετανάστευσαν στη Γερμανία. Ήταν μια μονώροφη κατοικία,  με  υπόγεια και αποθήκες από κάτω. Για θέρμανση βάλαμε μία ξυλόσομπα στην κουζίνα και σόμπες πετρελαίου στα δωμάτια. 

Ξαναγύρισα στο πατρικό μου στο Παλιοχώρι, για να κουβαλήσω την «οικοσυσκευή» μου. Οκτώ ώρες διαδρομή Παγγαίο-Δίκαια, με ένα ανοιχτό αγροτικό αυτοκίνητο. Στην καρότσα στοιβάζονταν κομμένα καυσόξυλα, ένα ασήκωτο μεταλλικό  γραφείο, δώρο του πατέρα μου, μια ξύλινη βιβλιοθήκη, το πρώτο μου στερεοφωνικό, κουρελούδες, βελέντζες, κουβέρτες και μια κούτα πολύτιμα βιβλία. Ο πατέρας μου στο τιμόνι, η μάνα μου, στριμωγμένη δίπλα μου, να μισοκλαίει, «πού το πάνε το παιδί;» κι εγώ με μια γλυκιά αγωνία για τον καινούργιο μου ρόλο. 

Στη διαδρομή ο αέρας ξεσήκωνε τις κόκκινες βελέντζες και τα νάιλον προστατευτικά σκεπάσματα και η είσοδός μου στο Τρίγωνο δεν ήταν ιδιαίτερα θριαμβευτική με τόσα καλαμπαλίκια, πάνω σε ένα κατακίτρινο ISUZU. Ξεφορτώνοντας τα πράγματα, μέσα από το συρτάρι του γραφείου, πετάχτηκε μια μαύρη γάτα η οποία κουβαλήθηκε, άθελά της, από τις πλαγιές του Παγγαίου στην υγρή κοιλάδα του Έβρου. Εξαφανίστηκε επί τόπου, δεν άντεξε την μετανάστευση, η κακομοίρα!

Στην αυλή του σπιτιού τριγύριζαν  οι λυγερές γαλοπούλες, οι περίφημες «μπιμπίνες», στην ντοπιολαλιά. Κάθε πρωί ο συγκάτοικός μου άνοιγε το παράθυρο και τις σφύριζε συνθηματικά. Εκείνες  ανταπαντούσαν όλες μαζί, ενθουσιασμένες. Ήταν τα κορίτσια μας. Τηλεόραση δεν είχαμε,  ελληνικό ραδιόφωνο δεν ακουγόταν’ μόνον ο διπλανός μας, ένας νεαρός σιδηροδρομικός υπάλληλος από τον Ίασμο Κομοτηνής, κατάφερνε να πιάνει την ΕΡΤ1 και έτρεχα σ’ εκείνον, κάθε Πέμπτη βράδυ, να δω την βρετανική σειρά «Επιστροφή στο Μπράιτσχεντ» που στηριζόταν πάνω στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Ίβλιν Βο. 

 Άρχισα να διαβάζω, με τις ώρες, δίπλα στο παράθυρο, κοντά στην ξυλόσομπα ή πάνω στο παλιό σιδερένιο κρεβάτι  που υπήρχε ήδη από παλιά. Νομίζω ότι εκείνη την χρονιά τελείωσα όσο  Προυστ είχε μεταφραστεί και άρχισα να γράφω τα πρώτα μου πεζά κείμενα. Όταν το σώμα μου πιεζόταν, έβαζα αθλητική φόρμα και έτρεχα στο ανάχωμα του ποταμού, παρέα με τις περιπολίες των φαντάρων ή γυμναζόμουν χορεύοντας πάνω στο μωσαϊκό στο χολ του σπιτιού. Η ταχυδρομική παραλαβή του  δίσκου του Bowie, “Let’s dance” σήμαινε ξέφρενο πάρτι κόντρα στα τσαλίμια του Αηδονίδη. 

Μικρός ο τόπος, οι ντόπιοι μας ήξεραν καλά, άλλωστε ήμασταν δώδεκα νεοδιορισμένοι καθηγητές. Κάθε ειδύλλιο καταγραφόταν, κάθε σπίτι παρακολουθιόταν διακριτικά. Σοβαρά και ευχάριστα γεγονότα αποτελούσαν κοινό θέμα, έτσι ζούνε στα χωριά, μαλώνουν, αγαπιούνται αλλά είναι σίγουροι ότι δεν ζούνε μόνοι τους. Αρκετοί ντόπιοι, γονείς μαθητών, μας καλούσαν να φαμε τις Κυριακές ή μας κουβαλούσαν με τα αγροτικά τους     στις ταβέρνες γειτονικών χωριών, όπου καταβροχθίζαμε  νοστιμότατα κρέατα. Τα μεσημέρια τρώγαμε σε μαγειριό, ένα μαγαζάκι δίπλα στις ράγες του τρένου ’ εκεί ήμασταν συνήθως, μόνον αρσενικοί: αστυνομικοί, έφεδροι αξιωματικοί, δάσκαλοι, περαστικοί. 

Η καθημερινότητα του σχολείου κυλούσε ήρεμα. Δίδασκα έξι ώρες τη μέρα, τριάντα ώρες την εβδομάδα σε όλα τα τμήματα! Απέκτησα το πρώτο μου βαθμολόγιο και το δικό μου γραφείο καθηγητού. Βαθμολογούσα και συναντούσα τους γονείς των μαθητών και χαιρόμουν να ακούω τη βαριά θρακιώτικη προφορά. Τα παιδιά   παραμένουν οι ιδανικότεροι μαθητές μου μέχρι και σήμερα. Προσγειωμένοι χαρακτήρες, αγροτόπαιδα, χωρίς μικροαστικές νευρώσεις, με χιούμορ, έτοιμα να αρπάξουν την παραμικρή πληροφορία που είχες να τους δώσεις. Η σύγκριση με τους σημερινούς μαθητές, και ειδικά αυτούς των αστικών κέντρων, είναι αδιανόητη. Βέβαια, τότε, κι εγώ, φυσιογνωμικά μόλις που ξεχώριζα ανάμεσά τους. Άσε που ήμουν και ο πρώτος «μοντέρνος»  καθηγητής γυμνασίου που   φόρεσε  αθλητικά παπούτσια  σε δημόσιο σχολείο! 

Η χρονιά κύλησε ήρεμα. Δημιουργήσαμε μια σχολική ομάδα θεάτρου και ανεβάσαμε το κωμειδύλλιο «Η απαγωγή της Σμαράγδως». Το έργο ανέβηκε ως μιούζικαλ με ντόπια μουσική. Κάθισα και διασκεύασα το έργο ώστε να παίξουν  διπλάσιοι μαθητές, από την προβλεπόμενη διανομή, αφού ήθελαν να συμμετάσχουν όλοι. Οι παραστάσεις δόθηκαν σε ένα νεόδμητο πολιτιστικό κέντρο που είχε μικρή σκηνή και πλατεία κι εγώ παρακάλεσα τον  σκηνογράφο Κώστα Βελινόπουλο,  να έρθει εθελοντικά από την Αθήνα να μας φτιάξει σκηνικά και κοστούμια. Ήταν τόση η επιτυχία του έργου που  δόθηκαν επί πλέον παραστάσεις και μας κάλεσαν να παίξουμε σε γειτονικά στρατόπεδα που ήταν περισσότερα και από τα χωριά. Κανείς   στον τόπο δεν θυμόταν μια τέτοια παράσταση, κι ας είχαν περάσει ακόμη και περιφερόμενοι κρατικοί θίασοι.

Πράγματι δενόμασταν με τους ανθρώπους όλο και περισσότερο. Μια καθηγήτρια της Βιολογίας αρραβωνιάστηκε με έναν τεχνίτη της ΔΕΗ, ένας υποχόνδριος φιλόλογος υποτροπίασε  πυροβολώντας με καραμπίνα μέσα στα νεκροταφεία. Ο συγκάτοικός μου έφερε την γκόμενά του, από την Αλεξανδρούπολη, της οποίας οι ερωτικές κραυγές ξεπερνούσαν  την χορωδία των «μπιμπίνων»  και των γλυκύτατων χοιριδίων μαζί που γρύλιζαν απρόσκοπτα κάτω απ’ τα παραθύρια. 

Όταν χιόνισε, επί δέκα μέρες πάγωσαν τα πάντα, ποτάμι και δρόμοι έγιναν μια γυάλινη πίστα, η ομίχλη  ήταν αδιαπέραστη. Για μια στιγμή πανικοβλήθηκα, νόμισα ότι ζούσα σε έναν άγνωστο τόπο. Ήμουν μόνος στο σπίτι. Η υγρασία μούσκευε ακόμη και τους τοίχους. Αρρώστησα με βαρύ πυρετό. Ένας μαθητής της τρίτης λυκείου με επισκέφτηκε στο κρεβάτι του πόνου λέγοντάς μου ότι τον έστειλε η μάνα του να μου τρίψει την πλάτη. Κρατούσε στα χέρια του ένα μπουκαλάκι με πετρέλαιο και λάδι και, αφού σκαρφάλωσε στο παλιοκρέβατο, πυρπόλησε την ήδη φλεγόμενη πλάτη μου!

Στο τέλος της χρονιάς συνόδευσα τους μαθητές μου στην σχολική εκδρομή σε ένα απίστευτο οδοιπορικό: ο γύρος της Ελλάδα σε επτά μέρες! Άξιζε μια τέτοια δοκιμασία, γιατί εκτός από το ήθος τους, πολλά παιδιά θα έβγαιναν για πρώτη φορά έξω από το χωριό τους. Ο γκόμενος μιας καστανόξανθης θρακιώτισας μας ακολούθησε απ’ άκρη σ’ άκρη στην Ελλάδα, πάνω σε μια μηχανή, μην την χάσει λεπτό από τα μάτια του.   Στο λεωφορείο χορεύαμε, μεθούσαμε, τραγουδούσαμε. 

Όμως, εγώ, ζήτησα μετάθεση. Επόμενη θέση στο Διδυμότειχο. Ήθελα να έχω μια καθημερινή εφημερίδα, έναν κινηματογράφο, μια πιο προσωπική ζωή. Φεύγοντας από το χωριό έβαλα τα κλάματα, πάντα έκλαιγα όταν έκλεινα πίσω μου μια πόρτα σε κάθε πόλη όπου δούλευα και δεν ήταν και λίγες. 

Φέτος το καλοκαίρι αποφάσισα να επισκεφτώ τα Δίκαια, κατευθυνόμενος προς την Αδριανούπολη, μια πόλη που γνώρισα και αγάπησα από τότε. Ξεκίνησα και πάλι από το Παλιοχώρι και έφτασα στα Δίκαια σε λιγότερο από τέσσερις ώρες, οδηγώντας πια πάνω σε μια απίστευτη διαδρομή, της  καινούργιας Εγνατίας οδού. Άφηνα πίσω και πλάι μου όλα εκείνα τα παλιά μέρη, τα χωριουδάκια, τις απρόβλεπτες στροφές και τις γλυκές ανάπαυλες κάτω από δέντρα. Το χωριό μου φάνηκε ανέπαφο, όμως απόμακρο για τις μεταλλαγμένες διαθέσεις μου. Δεν ήμουν πια εδώ. Στο Γυμνάσιο τα παιδιά έγραφαν εξετάσεις και ούτε που μπήκα μέσα. Κατέβηκα στην πλατειούλα σαν ξένος. Δεν άντεξα ούτε δέκα λεπτά, έφυγα πίσω πανικόβλητος, χωρίς καν να πιω ένα καφέ. 

Σήμερα που διδάσκω στα αθηναϊκά λύκεια, νοσταλγώ τα πρώτα χρόνια του σχολείου, όταν είσαι μαθητής ανάμεσα σε μαθητές. Όταν μετράει να είσαι  δάσκαλος και το βράδυ νοιάζεσαι για την επόμενη σχολική μέρα. Σήμερα που το δημόσιο ελληνικό σχολείο περνάει μεγάλη κρίση  και ο ουρανός μου σκεπάζεται από φρουτοειδείς οικοδομές ανατριχιάζω σκεπτόμενος τα σχολεία της επαρχίας. Χτισμένα στις άκρες των χωριών, ανάμεσα στα χωράφια, ανάμεσα στα δέντρα, ενταγμένα στη φύση, κομμάτι του ανοιχτού ορίζοντα (στο Γυμνάσιο Πολύσιτου Ξάνθης, επιστρέφοντας στο σχολείο έναν Σεπτέμβριο, βρήκαμε το σχολείο πνιγμένο απ’ τις χασισιές που μεγάλωσαν αυτοφυώς: κλήθηκε  η αστυνομία να κάψει τα ανυπάκουα φυτά κι εμείς φύγαμε όλοι  μαστουρωμένοι από τις αναθυμιάσεις...) 

Πόσο λαχταράω να κλειδώσω το διαμέρισμά μου και να μπω στο αυτοκίνητο για το επόμενο σχολείο. Όμως πολύ φοβάμαι,  όπου και να πάω τώρα πια, δεν θα είμαι  ένας νεοδιόριστος. Θα συναντήσω  μονοθέσια σχολεία, μισοάδεια χωριά και μια θλιμμένη   επαρχία που κανένας δεν στήριξε  την πολύτιμη αυτονομία της.    

Περιοδικό ‘η λέξη’, τεύχος 175, αφιέρωμα «ιστορίες από το σχολείο», Μάιος-Ιούνιος 2003.

Τα βιβλία της ζωής μου

 Αφιέρωμα της Bookpress

Από «Το κοριτσάκι με τα σπίρτα» μέχρι τη «Νανά» και από τα «Ποιήματα» του Καβάφη μέχρι τη «Στέπα», αυτά είναι κάποια από τα βιβλία της ζωής του Θεόδωρου Γρηγοριάδη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το πρώτο βιβλίο που θυμάμαι

Πρώτη δημοτικού μου δώρισαν το Κοριτσάκι με τα σπίρτα του Άντερσεν, εικονογραφημένο.

Δεν έχω σπαράξει στο κλάμα πιο πολύ. Να προσέχουμε τι χαρίζουμε... στα παιδιά.

Το αγαπημένο μου βιβλίο ως παιδί

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Παιδικά διηγήματα, εκδ. Άγκυρα 1969.

Φυσικά επρόκειτο για διασκευές κάποιων γνωστών του διηγημάτων. Στο εξώφυλλο ο Παπαδιαμάντης σαν βιβλική μορφή και ένα καΐκι που παλεύει στα κύματα. Το είχα μάθει απέξω, ταυτιζόμουν με τα συνομήλικα παιδιά και λίγο... με φόβιζαν ορισμένες ιστορίες.

Το βιβλίο που σημάδεψε την εφηβεία μου

Μέχρι την τρίτη γυμνασίου είχα διαβάσει πολλά λογοτεχνικά βιβλία και έγραφα σύντομες «κριτικές» στο προσωπικό μου ημερολόγιο.

Η Νανά του Εμίλ Ζολά με είχε ταράξει με την τολμηρότητά της· τη διάβαζα κρυφά με ευχαρίστηση σε μια εποχή χούντας και κατηχητικού. Πρέπει να ήταν εκδόσεις Δαμιανός 1970.

Το βιβλίο που επηρέασε τη σκέψη μου

Τα ποιήματα του Κ.Π. Καβάφη.

Το 1974 αγόρασα, πρωτοετής φοιτητής στη Θεσσαλονίκη, τον σκληρόδετο τόμο του ΙΚΑΡΟΥ με τα δύο βιβλία μαζί και το κορδόνι σελιδοδείκτη – παραμένει βιβλίο φετίχ στη βιβλιοθήκη μου. Στοίχιζε 180 δραχμές, σεβαστό ποσό για το ισχνό πορτοφόλι μου. Στην σχολή διαβάζαμε τον Καβάφη με τον Γ.Π. Σαββίδη που είχε επιμεληθεί φιλολογικά την έκδοση. Αυτά που ξεπήδησαν από την (τακτική έκτοτε) μελέτη του ήταν πρωτόγνωρα για έναν δεκαοκτάχρονο. Επιφοίτηση, επιφώτιση – για πάντα.

Το βιβλίο που με έκανε να θέλω να γίνω συγγραφέας

Τα μυθιστορήματα που διάβασα στην Αγγλική φιλολογία μου έδειξαν αφηγηματικούς τρόπους: Η Μύριελ Σπαρκ, ο Τζόζεφ Κόνραντ, η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Χέρμαν Μέλβιλ. Όμως τα διηγήματα του Γιώργου Ιωάννου, όπως Η μόνη κληρονομιά, μου πρόσφεραν την ελληνικότητα της γλώσσας, το δικό μας αίμα.

Έτσι, εικοσάχρονος, προσπάθησα να τον μιμηθώ γράφοντας για πρώτη φορά διηγήματα-δοκιμές.

Το βιβλίο που ξαναδιαβάζω

Κάθε καλοκαίρι διαβάζω εναλλάξ την Οδύσσεια ή την Ιλιάδα σε διαφορετικές μεταφράσεις.

Και κάθε φορά ξεπηδάει το διαχρονικό μεγαλείο του Ομήρου. Τα έχω συνδέσει τόσο πολύ με το ελληνικό καλοκαίρι σαν ειδωμένο μέσα από ελληνολάτρη Ζακ Λακαριέρ.

Το βιβλίο που χαρίζω

Τα διηγήματα του Τσέχοφ. Και ειδικά τη Στέπα.

Δεν υπάρχει αναγνώστης που θα τα διαβάσει χωρίς να τον αγγίξουν. Λόγος ουσιαστικός, απροσποίητος, συμπυκνώνει όλη την ανθρώπινη διάσταση.

Το βιβλίο που άργησα να ανακαλύψω

Το Υπόγειο του Ντοστογιέφσκι αν και είχα διαβάσει τα ογκώδη του μυθιστορήματα.

Το τελείωσα πρόσφατα μέσα σε μια μέρα, το ξαναδιάβασα μια εβδομάδα μετά και σκοπεύω να ξανακατέβω στο συνταρακτικό υπόγειο της γραφής του.

Το βιβλίο που ντρέπομαι να λέω ότι έχω διαβάσει

Συνήθως δεν έχω τέτοιου είδους ντροπές... Προσέχω!

Το βιβλίο που διαβάζω τώρα

Stranger than Fiction: Lives of the Twentieth-Century Novel (2024) από τον Edwin Frank εκδότη της περίφημης λογοτεχνικής σειράς New York Review of Books Classics series.

Επαναπροσεγγίζει το μυθιστόρημα του 20ου αιώνα επιλέγοντας τριάντα τρία βιβλία εκ των οποίων μόνον τέσσερα είναι αμερικανικά. Δεν χρειάζεται να συμφωνείς πάντα μαζί του αλλά μιλάει πολύ απλά και μακριά από αυτάρεσκες ακαδημαϊκές αναλύσεις.

---

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης γεννήθηκε στο Παλαιοχώρι Παγγαίου Καβάλας το 1956. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήµιο της Θεσσαλονίκης και δίδαξε αγγλικά στη δηµόσια εκπαίδευση. Έχει γράψει δώδεκα µυθιστορήµατα, τέσσερις συλλογές διηγηµάτων, µία νουβέλα, ένα αφήγηµα και έναν σκηνικό µονόλογο. Η Ζωή µεθόρια τιµήθηκε µε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήµατος 2016. Το Τραγούδι του πατέρα βραβεύτηκε το 2019 µε το Βραβείο «Νίκος Θέµελης» του λογοτεχνικού περιοδικού Ο αναγνώστης και η Νοσταλγία της απώλειας µε το Βραβείο Διηγήµατος του ίδιου περιοδικού το 2023. Το µυθιστόρηµα Αλούζα, χίλιοι και ένας εραστές µεταφράστηκε στα αραβικά (2017), η συλλογή διηγηµάτων Γιατί πρόδωσα την πατρίδα µου στα δανέζικα (2021) και η συλλογή διηγηµάτων Η νοσταλγία της απώλειας στα γαλλικά (2024). Είναι µέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα Ελσίνκι (εκδ. Πατάκη).

Τα δωμάτια των συγγραφέων:

 

Ο συγγραφέας Θεόδωρος Γρηγοριάδης μιλάει για τον χώρο όπου εμπνέεται για να γράψει

Εδώ γράφω: σε ένα μικρό δωμάτιο που μετατράπηκε σε γραφείο στο πίσω μέρος του σπιτιού γιατί έχει ησυχία. Δεν υπάρχει κανένα άλλο έπιπλο εκτός απ’ αυτά που βλέπουμε και έναν ανεμιστήρα οροφής. Βιβλιοθήκες στους τοίχους – μόνον ο απέναντι τοίχος είναι άδειος, βαμμένος ανοιχτό πράσινο για να ξεκουράζεται το μάτι. Μια μπαλκονόπορτα βλέπει λοξά στον δρόμο αλλά, όταν γράφω, δεν με ενδιαφέρει η θέα. Μόνον οι γάτες της γειτονιάς έρχονται στο μπαλκόνι για να τις ταΐσω. Πολλές φορές κλείνω και το παντζούρι για απόλυτη απομόνωση, βάζω τα τηλέφωνα στο αθόρυβο και αποσυνδέω τον υπολογιστή από το διαδίκτυο. Αυτά γίνονται όταν γράφω το πρώτο χέρι ενός κειμένου, στις επόμενες διορθώσεις είμαι πιο χαλαρός. Στο γραφείο υπάρχει ο πρωινός καφές γιατί δουλεύω εκείνες τις ώρες – σπανίως αν πέσει ο ήλιος. Το δωμάτιο αυτό βρίσκεται στον πρώτο όροφο ενός διαμερίσματος στη Νέα Σμύρνη. Εδώ ζω σχεδόν τριάντα χρόνια. Ανήκε σε μια οικογένεια Σμυρνιών, η σύζυγος ήταν συγγραφέας, η Ηρώ Λαμπίρη-Γεωργιάδη, που έγραφε τη δεκαετία του ’70 και, όταν άκουσε ότι ήμουν νέος συγγραφέας, έκανε το παν ώστε να αποκτήσω εγώ το διαμέρισμα. Πολλά βιβλία στη βιβλιοθήκη μου είναι χαρισμένα από τη δική της, πολύτιμη, βιβλιοθήκη. Μια σύμπτωση που ξεπερνάει τη μυθοπλασία.

Πάντως η ρουτίνα της γραφής με σώζει, με βολεύει. Έχω γράψει και αλλού· το καινούργιο μυθιστόρημα, που θα βγει την άνοιξη, γράφτηκε στη Σουηδία, δύο φορές φιλοξενούμενος στο Βίσμπι, στο σπίτι των συγγραφέων. Η αυτοσυγκέντρωση και η ηρεμία είναι τα βασικά ζητούμενα. Φροντίζω, τον καιρό της πρώτης γραφής, να αποφεύγω τις κοινωνικές εκδηλώσεις, καθώς και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γιατί αρκεί μια ανάρτηση ή ένα σχόλιο ώστε να σε εκτροχιάσει για ώρες. Η  τηλεόραση είναι συνήθως κλειστή, βλέπω μόνον ταινίες στο Cinobo και στα -flix αργά το βράδυ. Κάνω το παν να προστατέψω τη διαδικασία της γραφής.

Για κάθε βιβλίο μου έχω και ένα ειδικό σημειωματάριο, εκείνα με το σκληρό εξώφυλλο και χωρίς γραμμές. Εκεί καταγράφω τις πρώτες ιδέες ή σκέψεις, μερικές φορές σκιτσάρω –το έχω κι αυτό–, κρατάω πλήρες ημερολόγιο της εξέλιξης του κειμένου. Όταν αισθανθώ ότι είμαι έτοιμος, προχωράω κατευθείαν στον υπολογιστή. Δύο τρία μυθιστορήματα γράφτηκαν κατευθείαν στο χέρι, στα ειδικά μπλοκ, και μετά τα πέρασα στον υπολογιστή: δύσκολο και καλό ταυτόχρονα, γιατί σχεδόν ξαναγράφτηκαν, αφού με δυσκολία αναγνώριζα τον γραφικό μου χαρακτήρα! Πάντως τα δύο πρώτα βιβλία, αρχές δεκαετίας του ’90, τα έγραψα σε γραφομηχανή, μια κομψή Olivetti, λατρεμένη! Την είχα αγοράσει από την αντιπροσωπεία, που βρισκόταν στην οδό Φιλελλήνων, με τα χρήματα από το πρώτο μυθιστόρημα «Κρυμμένοι άνθρωποι». Στο πέρασμα του χρόνου την αντικατέστησα με τους ογκώδεις pc, που λειτουργούσαν με floppy disk, και στη συνέχεια με τους εύχρηστους υπολογιστές. Πάντως, όπως και να γράψεις, η έμπνευση φωλιάζει στο μυαλό που κουβαλάμε, αυτός είναι ο σκληρός μας δίσκος.

Μάρτιος 2024. Νέα Σμύρνη

Επιμέλεια : Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη

Δημοσιεύτηκε στην Athens Voice 24/04/24

Ο εξώστης ρωτά τους συγγραφείς

Επιμέλεια στήλης Φανή Χατζή

Κάθε εβδομάδα ένας συγγραφέας απαντά σε 15 ερωτήσεις.

1. Γιατί γράφετε;

Δεν γινόταν αλλιώς. Ξεκίνησα να γράφω από την εφηβεία μου και δεν το άφησα ποτέ.

2. Τι κάνετε όταν δεν γράφετε;

Διαβάζω, βλέπω ταινίες. Κυκλοφορώ όσο μπορώ. Υπάρχουν τόσα πράγματα εκεί έξω στον κόσμο και στην κοινωνία. Από εκεί άλλωστε αντλώ και τις εμπνεύσεις μου.

3. Είστε πρωτίστως αναγνώστης ή συγγραφέας;

Και τα δύο, το ένα οδηγεί στο άλλο, μια διαδραστική σχέση που κρατάει… δεκαετίες. Ποσοτικά όμως είμαι περισσότερο αναγνώστης.

4. Τι διαβάζετε αυτό το διάστημα;

Διαβάζω πολλά βιβλία ταυτόχρονα. Έναν δίτομο Ντίκενς που μόλις κυκλοφόρησε, τον Λάσλο Κρασναχορκάϊ για μια παρουσίαση στην οποία θα είμαι ομιλητής και διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων. Μου αρέσει πολύ το διήγημα.

5. Με ποιες προσωπικότητες της Λογοτεχνίας θα βγαίνατε για ποτό;

Δεν ζουν αυτοί που ήθελα για παρέα. Θα έβγαινα για ένα τσίπουρο με τον Γιώργο Ιωάννου αναζητώντας την Θεσσαλονίκη του και με τον Ρομπέρτο Μπολάνιο σε ένα ατέλειωτο μεθύσι στην Χιλή.

6. Ισχύει ακόμα ο «θάνατος του συγγραφέα» στην εποχή των social media;

Το αντίθετο, συγγραφείς είναι ολοζώντανοι και παντού. Ποτέ ξανά ο συγγραφέας δεν είχε τόση έντονη παρουσία στα κοινωνικά δίκτυα σε βαθμό παροξυσμού. Αυτό που φοβάμαι δεν είναι ο θάνατος του συγγραφέα αλλά… της γραφής και του κειμένου.

7. Γίνεται να βιοπορίζεσαι στην Ελλάδα μόνο από τη συγγραφή;

Καθόλου εύκολο, εκτός από κάποιους ευπώλητους συγγραφείς που είναι σχετικά λίγοι.

8. Διδάσκεται η γραφή;

Ο μόνος τρόπος να γράψεις είναι -αν δεν το έχεις επίκτητο-να διαβάσεις πολύ. Θα βοηθούσαν κάποια βιβλία πάνω στη γραφή και στην ανάγνωση όπως πχ του Τζόρτζ Σόντερς που διδάσκει καταπληκτικά τους Ρώσους κλασικούς! Ωστόσο αυτό που δεν διδάσκεται είναι η γλώσσα, εκεί ο συγγραφέας πρέπει να βουτήξει μόνος του στα ελληνικά γράμματα.

9. Ποιο θα ήταν το δικό σας «γράμμα σ’ ένα νέο ποιητή»;

Αυτά τα “γράμματα” τα έστελναν ο Ρίλκε και η Γουλφ σε μια εποχή που ο κόσμος αλληλογραφούσε ή οι νεότεροι αφουγκράζονταν τις παλιότερες γενιές. Σήμερα πάντως αντί για “γράμματα” επικρατούν τα μέιλ και τα μηνύματα στα κοινωνικά δίκτυα και οι ανούσιες εικόνες του tik tok. Τι γράμμα να στείλεις;

10. Η Λογοτεχνία είναι ενιαία ή επιδέχεται διακρίσεων;

Υπάρχουν δεκάδες κατηγορίες βιβλίων για κάθε αναγνώστη. Η λογοτεχνία είναι ένα σύμπαν απ΄ όπου κανείς αντλεί φως ή τον απορροφά μια μαύρη τρύπα.

11. Υπάρχουν must read βιβλία; Ποια είναι για εσάς;

Οι Κλασικοί. Οι αρχαίοι και οι νεότεροι. Από τον Σοφοκλή μέχρι τον Ντίκενς, τον Μέλβιλ, τον Ντοστογιέφσκι, τον Τολστόι. Χωρίς αυτούς δεν προχωράς, δεν γίνεσαι ούτε καλός αναγνώστης ούτε γραφιάς.

12. Πώς είναι να γράφεις στον καιρό της πολιτικής ορθότητας;

Τα βιβλία μου -για όποιον με διαβάζει όλα αυτά τα χρόνια- ήταν πάντα ανυπάκουα και ασυμβίβαστα. Οποιαδήποτε υπακοή σε κανόνες-ακόμη και της πολιτικής ορθότητας- αχρηστεύουν το νόημα της λογοτεχνίας. Το χειρότερο όμως είναι να γράφεις πάντα “ίδια” επειδή ξέρεις την συνταγή να πουλάς.

13. Γιατί οι Έλληνες γράφουν περισσότερο απ’ ό,τι διαβάζουν;

Δεν είναι και τόσο πολλοί. Αν αγόραζαν και μεταξύ τους τα βιβλία που γράφουν οι ίδιοι θα είχανε και κάποια έσοδα.

14. Πώς σας επηρεάζει η πολιτική επικαιρότητα;

Γενικά ναι, αλλά όχι άμεσα. Μέχρι να στρωθείς να γράψεις αλλάζει η εποχή και το πολιτικό τοπίο. Κρατάς όμως το καταστάλαγμα. Χρειάζονται οι αφυπνισμένοι συγγραφείς, όχι οι στρατευμένοι και οι καθεστωτικοί.

15. Η Λογοτεχνία, τελικά, σας έχει αλλάξει τη ζωή;

Προσωπικά ναι, στον τρόπο που ζω, που σκέφτομαι και που επικοινωνώ με τους άλλους. Η λογοτεχνία επέκτεινε τα προσωπικά και τα κοινωνικά μου όρια.

Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης γεννήθηκε στην Καβάλα το 1956. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήµιο της Θεσσαλονίκης, δίδαξε στη δηµόσια εκπαίδευση και συνεργάστηκε µε τη Δηµόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών διοργανώνοντας λογοτεχνικά σεµινάρια. Έχει γράψει έντεκα µυθιστορήµατα, τέσσερις συλλογές διηγηµάτων, µία νουβέλα, ένα αφήγηµα και έναν σκηνικό µονόλογο. Το µυθιστόρηµα Ζωή µεθόρια τιµήθηκε µε το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Μυθιστορήµατος 2016. Το τραγούδι του πατέρα βραβεύτηκε µε το Βραβείο «Νίκος Θέµελης» 2019 του περιοδικού Ο αναγνώστης. Στο Κανάλι της Βουλής επιµελήθηκε τη σειρά ντοκιµαντέρ για το βιβλίο «Ο λόγος της γραφής». Την τελευταία τριετία συνεργάστηκε µε το Athens American Center της Πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα σε µια σειρά σεµιναρίων µε θέµα την αµερικανική λογοτεχνία. Είναι µέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Το τελευταίο του έργο “Η νοσταλγία της απώλειας” (2022) κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη και βραβεύτηκε με το βραβείο Διηγήματος του Αναγνώστη 2022.

"Η εποχή της πίκρας", μια δημοσίευση στο ΔΕΝΤΡΟ

Στο λογοτεχνικό περιοδικό "Το δέντρο" που μόλις κυκλοφόρησε δημοσιεύεται ένα απόσπασμα από το  πρώτο μέρος του αφηγήματος "Η εποχή της πίκρας" (2015-). Ξεκίνησα να το γράφω πολύ παλιότερα και αναφέρεται στην εποχή που καλλιεργούσαμε καπνά στον κάμπο των Φιλίππων, μια δουλειά δύσκολη και σημαδιακή στη ζωή μου. Περιγραφές απ΄τα καπνά υπάρχουν και στα βορειολλαδίτικα βιβλία μου ("Ο Ναύτης", "Το Παρτάλι", "Το τραγούδι του πατέρα") 

Το δεύτερο μέρος, είναι ακόμη ανολοκλήρωτο, αναφέρεται στα σημερινά ζητήματα του καπνού: Ο αδελφός μου διευθύνει μια διεθνή εταιρεία καπνού και περιμένω τις δικές του παρεμβάσεις για να ολοκληρωθεί-όποτε βέβαια έχει και το καρντάσι ελεύθερο χρόνο.

Μια εξομολόγηση

 

Μια εξομολόγηση μπροστά στην κάμερα του σκηνοθέτη και ποιητή Μιχάλη Αναστασίου.

Η εκπομπή προβλήθηκε στο Κανάλι της Βουλής. 

Το βιβλίο που μου άλλαξε τη ζωή

Διάβασα το “Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ” δέκα τεσσάρων χρονών. Δεν θυμάμαι πάντως αν το είχα αγοράσει ή αν το είχα δανειστεί από κάποια  βιβλιοθήκη. Στα ράφια των βιβλιοθηκών μου δεν υπάρχει πια και ούτε το ξαναδιάβασα από τότε. Όμως το βιβλίο αυτό καθόρισε τα εφηβικά και τα μετέπειτα χρόνια της ενήλικης ζωής μου αλλά και την πορεία μου ως συγγραφέα. Είχα συγκινηθεί πολύ με  την ιστορία εκείνου του κοριτσιού, όμως με εντυπωσίασε πολύ και η ημερολογιακή του μορφή που στάθηκε η αφορμή να γράψω κι εγώ ημερολόγιο. 
Ας αφήσω να μιλήσει το πρώτο μου ημερολόγιο, την εποχή που είμαι μαθητής της  Τετάρτης Γυμνασίου:      

“Σάββατο 3-1-1970   
                                                 “εξηγήσεις”  
Αγαπητέ Frank    Η ιδέα να γράψω ημερολόγιο ήτο τόσο ξαφνική [… ] Το χαρτί νιώθει τον άνθρωπο λέγει στο ημερολόγιό της η Άννα Φρανκ. Είναι αλήθεια αυτό. Το έχω διαπιστώσει…” 
Και: 

“Κυριακή 4-1-1970
                                                       “Περί ημερολογίου”   
Αγαπητέ Frank


 Ίσως κανείς ο οποίος διαβάσει το ημερολογιό μου θα πη ότι έχω  επηρεαστεί από το ημερολόγιον της Άννας Φρανκ. Αυτό είναι λάθος διότι εγώ εθαύμασα εκείνο αλλά όχι δεν ημπορώ να το μιμηθώ. Παραπάνω χθες σημείωσα ότι γράφω για να με νιώθει. Ναι! Το ημερολόγιό μου θα αντιπροσωπεύει στον φίλο μου. Τον φίλο τον έχω πλάσει εδώ και πολύ καιρό πριν διαβάσω το “ημερολόγιο της Άννας Φρανκ”. Ίσως αυτός ο φανταστικός φίλος να με νιώθει σα να κρατά μυστικά. Ας συστηθώ στον Frank…”  

Η ανάγκη μου να μιλήσω ως έφηβος, η απουσία αληθινών φίλων, το καταπιεστικό γυμνάσιο επί χούντας με παρακίνησαν να μιλάω πάνω στο χαρτί, με έναν φανταστικό φίλο του στον οποίο έδωσα το όνομα “Φρανκ”. Ούτε Γιώργος ούτε Δημήτρης. Ένας ξένος, κάποιος που το όνομά του προερχόταν μέσα από τη δραματική ιστορία της Άννας Φρανκ. Να λοιπόν που ένα βιβλίο μού δάνειζε το επώνυμο της συγγραφέως του και τη δομή του, την ημερολογιακή καταγραφή ως δυνατότητα εξομολόγησης και αποτύπωσης της καθημερινότητας. H Άννα Φρανκ. 

Σε πολλές σελίδες, παρακάτω, δυσκολευόμουν να συνεχίσω, έπρεπε να το κρύψω κάπου, γιατί η μάνα μου: “-Αχ μ αυτό το σαχλαμάρικο τρως τον καιρό σου, είπε.  -Ναι εσύ ξέρεις... απήντησα μη ξέροντας. -Αν δεν στο κάνω κομμάτια τι να γίνω! Λες να το πραγματοποιήσει; Συνέχισα να γράφω καθημερινά καταγράφοντας τα πάντα, σκέψεις, επεισόδια στο σχολείο, κριτικές βιβλίων και ταινιών που έβλεπα. 

Τα πρώτα δύο σπιράλ τετράδια των πενήντα φύλλων θα συνεχιστούν με τα γεροδεμένα σημειωματάρια των τριακοσίων σελίδων στα φοιτητικά μου χρόνια. Σύντομα θα εγκαταλείψω τη μεικτή γλώσσα που αναγκαζόμασταν να γράφουμε στο χουντικό σχολείο και θα αναζητούσα την προσωπική μου φωνή, όπως ερχόταν βαθιά από μέσα μου. 

Τα σημειωματάρια “NOTES”, με τις διακριτικές διαγραμμίσεις  και το πλαστικοποιημένο εξώφυλλό τους, ήταν του Εκδοτικού οίκου ΑΣΤΗΡ. Τύφλα να έχουν τα Moleskine. Τα αγόραζα δυο δυο όποτε τα πετύχαινα στα βιβλιοπωλεία ώσπου με τα χρόνια σταμάτησαν να εκδίδονται. Ναύτης στο πολεμικό καράβι για πολλούς μήνες και μετά διορισμένος καθηγητής στον Έβρο, απομονωμένος από φίλους, αποτέλεσαν τα απόκρυφα μου κείμενα. Έγραφα σελίδες ατέλειωτες και μάλιστα για μια καθημερινότητα που δεν ήταν πάντα τόσο συναρπαστική. Όμως κάτι είχε αλλάξει.

 Ο Φρανκ  δεν υπήρχε πια. Δεν απευθυνόμουν σε κανέναν. Ο φίλος της εφηβείας και του γυμνασίου έφυγε από την ζωή μου ενώ κάποιοι άλλοι φίλοι μπαινόβγαιναν αληθινά αφήνοντας τα ίχνη τους στις χειρόγραφες σελίδες. Τα πρώτα σημειωματάρια τα έκρυβα σε μια θυρίδα σε τράπεζα για να τα προστατεύω από τυχόν αδιάκριτα διαβάσματα, τόσο πολύτιμα τα θεωρούσα, τόσο ενοχικά αισθανόμουν χρόνια μετά την εφηβεία μου. Ο υπάλληλος της τράπεζας, που με συνόδευε στο υπόγειο, ποιος ξέρει τι να φανταζόταν ότι κρύβονται στα τυλιγμένα πακέτα. Τι κειμήλια! Όμως, σταδιακά, δεν κατέγραφα μόνον την καθημερινότητα. Τα εμπλούτιζα με αφηγηματικές τεχνικές που ερχόντουσαν αυθόρμητα ή εσκεμμένα. Στην πραγματικότητα επινοούσα τρόπους περιγραφής και έκφρασης για να απολαμβάνω ο ίδιος τη γραφή μου. Διαμόρφωνα τη φωνή εκείνη που, είκοσι χρόνια μετά το πρώτο ημερολόγιο, θα ήταν η συγγραφική μου φωνή. 

Μέχρι σήμερα, που ακόμη γράφω ημερολόγιο, αλλά όχι το ίδιο τακτικά και παθιασμένα, έχουν μαζευτεί σαράντα περίπου τομίδια, αρκετές χιλιάδες σελίδες γραμμένες με το χέρι. Ίσως να’ ναι και τα μόνα κείμενα που δεν έχουν αποθηκευτεί ποτέ σε υπολογιστή. Ίσως να’ ναι και το μεγάλο βιβλίο της ζωής μου, το απόκρυφο, αυτό που προέκυψε από το διάβασμα του ημερολογίου ενός κοριτσιού που τη λέγανε Άννα και κρυβόταν από την λαίλαπα του φασισμού. Ίσως γι αυτό να μην ξαναδιάβασα το ημερολόγιο της. Το κουβαλάω ακόμη μέσα μου.  

Πηγή : Andro.gr [ http://www.andro.gr/empneusi/theodoros-grigoriadis-to-vivlio-pou-mou-allaxe-ti-zoi/ ]

Το πρώτο διηγήμα σε εφημερίδα

Το 1994 κατόπιν ανάθεσης από την εφημερίδα "Ελευθεροτυπία" έγραψα αυτό το διήγημα που δημοσιεύτηκε στην "Κυριακάτικη" εκείνο τον Αύγουστο. Ήταν η εποχή που ο "Ναύτης" (1993) είχε κάνει τέσσερις εκδόσεις, ο Κέδρος που εξέδιδα τα βιβλία μου άνθιζε και οι εφημερίδες ανέθεταν τακτικά σε συγγραφείς να γράψουν διηγήματα.  
Η "Πνιγμένη" ήταν το πρώτο μου δημοσιευμένο διήγημα σε εφημερίδα και που πληρώθηκα γι΄αυτό.  Φυσικά είχαν δημοσιευτεί κι άλλα διηγήματα αλλά σε μικρά λογοτεχνικά περιοδικά, όπως το "Υπόστεγο" της Καβάλας κ.α
Το σκίτσο είναι του σκηνογράφου Κώστα Βελινόπουλου. 
Έψαχνα χρόνια να το βρω στα αρχεία μου μιας και της εφημερίδας δεν υπάρχουν πια. Γι αυτό και δεν υπάρχει στην πρόσφατη συλλογή διηγημάτων με τα δημοσιευμένα.
Ωστόσο το υλικό της "Πνιγμένης" είναι η μαγιά για ένα μεγάλο μέρος του μυθιστορήματος "Ζωή μεθόρια" (2015).
Άρα δεν πνίγηκε...Χαίρομαι που το ξαναβρίσκω.

Καλοκαίρι στο Παγγαίο

Καλοκαίρια στο χωριό, κάθε καλοκαίρι, στο πατρικό, με τις ψηλές φλαμουριές μπροστά, τις δροσιές του Παγγαίου, τις μνήμες αλλά και τα επόμενα σχέδια.
Φέτος διορθώνω τα διηγήματα που θα κυκλοφορήσουν το φθινόπωρο και-τι σύμπτωση- πολλά απ' αυτά διαδραματίζονται στον ίδιο τόπο όπου γράφω αλλά και στην περιοχή γενικότερα. Κανείς δεν ξεφεύγει από τον τόπο του ωστόσο είναι πολύ δημιουργικό να επιστρέφεις και να τον ξαναχτίζεις.
Σ΄αυτό το δωμάτιο όπου έζησα μέχρι τα δεκαοχτώ τώρα ξαναζώ τις ιστορίες που άκουσα και έγραψα αργότερα μακριά. Η απόσταση κάνει καλό. Και ακόμη καλύτερο εδώ, στις πλαγιές του βουνού, απουσιάζει η "λογοτεχνική ζωή" της πόλης αλλά κυριαρχεί μια αρχετυπική, καθάρια ζωή.

Visby, Gotland, Sweden, Baltic Centre

Στο σουδικό νησί Γκότλαντ, στην μεσαιωνική πόλη Βίσμπυ, φιλοξενούμενος συγγραφέας στο Baltic Centre, συναντήσαμε χθες μαθητές σχολείου. Κάτι απλό που ωστόσο είχε πρωτοσέλιδη κάλυψη στην τοπική εφημερίδα η οποία καθημερινά έχει την έκταση μιας κυριακάτικης ελληνικής. 

Στην πάνω φωτογραφία με μία μαθήτρια ελληνικής καταγωγής από πατέρα Θεσσαλονικιό και παντρεμένο στο νησί που ήταν και η πιο φιλοπερίεργη για το τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας και πώς γίνεσαι.

Το σπίτι του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν στο νησί Φάρο και ακριβώς απέναντι είναι η ταινιοθήκη του. Απέραντη βλάστηση αλλά και παραλίες απογυμνωμένες από τους βόρειους ανέμους της Βαλτικής. 

Συνέντευξη monopoli.gr

Θοδωρής Γρηγοριάδης: Με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος κλείνει ένας κύκλος

Νίκος Ρουμπής

Ιανουάριος 12, 2018

Λίγες μέρες μετά την απονομή του Κρατικού Βραβείου Μυθιστορήματος στον Θοδωρή Γρηγοριάδη ("Ζωή Μεθόρια", εκδόσεις Πατάκης, 2015) συναντήσαμε τον συγγραφέα, άνθρωπο ταπεινό και με έμφυτη ευγένεια, στο σπίτι του και είχαμε μαζί του μια εκτενή συζήτηση για τις δικές του στιγμές αλλά και για πολλά και διάφορα ακόμα, όπως τη λογοτεχνία και την παραλογοτεχνία, το θέατρο, τα best sellers, τα βραβεία, τα social media.

 tweet

 share

 mail this

 σχόλια

Τι είναι για σας η συγγραφή;

Υπάρχω μαζί με αυτό το πράγμα εδώ και πολλά χρόνια. Από τότε που ξεκίνησα να διαβάζω λογοτεχνία, από 13 ετών περίπου παιδί, σε ένα αγροτικό περιβάλλον, ξαφνικά άρχισα πέρα από τις προσωπικές ανησυχίες να με απασχολούν και οι πολιτιστικές, λόγου χάρη με ενδιέφεραν πολύ τα βιβλία, το σινεμά που υπήρχε στο χωριό. Μαζί με το διάβασμα ξεκίνησα να γράφω, περιέγραφα αρχικά και μετά κατάλαβα ότι ήταν ένας τρόπος να εκφράζομαι. Αυτό με οδήγησε σε μια καθημερινότητα. Εδώ θέλω να κάνω τη διάκριση ανάμεσα στη συγγραφή σε επαγγελματικό επίπεδο και τη συγγραφή ως ανάγκη, στη δεύτερη περιλαμβάνω και όσα δεν εκδίδονται. Η συγγραφή που οδηγεί στον επαγγελματία συγγραφέα ξεκίνησε το 1990 αλλά η συγγραφή ως προσωπική ανάγκη, ενσωματωμένη μέσα μου, υπήρχε σχεδόν από παιδί και δε συμφωνώ ότι πρέπει να ταυτίζεται με τον όρο ταλέντο αλλά είναι ένας τρόπος έκφρασης, όπως κάποιος για παράδειγμα θα έπαιζε κιθάρα, θα έκανε ένα άθλημα, είναι δηλαδή κάτι που βιώνεται.

Μου δίνετε μια ωραία ευκαιρία να σας ρωτήσω λοιπόν αν πιστεύετε ότι η συγγραφή είναι κάτι που διδάσκεται, βλέπουμε να οργανώνονται τόσα σεμινάρια δημιουργικής γραφής σήμερα σχεδόν από παντού.

Τα σεμινάρια αυτά θα μπορούσαν πρακτικά να συμβουλεύσουν, σίγουρα όμως δεν μπορούν να φτιάξουν έναν συγγραφέα. Αν δε το χεις δηλαδή στην πραγματικότητα θα γράψεις κάποια πράγματα αλλά αυτό δε θα συνεχιστεί πολύ. Εγώ επειδή υπήρξα και δάσκαλος στα σχολεία πιστεύω στη διδασκαλία αλλά περισσότερο ως έμπνευση, ως καθοδήγηση και όχι με την έννοια ότι μεταδίδεις κάτι το πολύ σημαντικό. Ένας καλός δάσκαλος μπορεί να δείξει κάποιους “κανόνες”, να γίνει μεσολαβητής σε αυτό που είναι η πραγματική λογοτεχνία.

Ποιο ήταν το έναυσμα που σας ώθησε να ασχοληθείτε επαγγελματικά με τη λογοτεχνία;

Τα πρώτα μου εφηβικά, ημερολογιακού τύπου, γραψίματα με οδήγησαν στο πανεπιστήμιο να διαβάζω πιο υποψιασμένα τη λογοτεχνία και την ανάγκη να “μιμηθώ” κάποιους συγγραφείς. Θυμάμαι ότι όταν είχα διαβάσει τα διηγήματα του Ιωάννου ξεκίνησα να γράφω και εγώ κάποια μικρά διηγήματα προσπαθώντας να βρω το ύφος μου μέσα από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Μετά με τις σπουδές μου στην ξένη λογοτεχνία κατάλαβα ότι τα πράγματα είναι πιο σπουδαία και πιο μεγάλα, εκεί ήρθα αντιμέτωπος με την κλασική λογοτεχνία αλλά και τη μοντέρνα. Άρχισα να οργανώνω λοιπόν μεγαλύτερες φόρμες αλλά πάντα μέσα από τα δικά μου βιώματα, δεν προσπαθούσα να μιμηθώ ένα διαφορετικό ξένο περιβάλλον. Κάπως έτσι προέκυψαν κάποιες μικρές νουβέλες τις οποίες καταχώνιασα. Μετά στη θητεία μου στο Ναυτικό συνέχισα να γράφω κρυφά στο καράβι και εκεί έγραψα το πρώτο μου οργανωμένο μυθιστόρημα το οποίο δεν βγήκε ποτέ. Στα μέσα της δεκαετίας του 80 έστειλα κάποια διηγήματα σε τοπικά περιοδικά -εδώ θέλω να τονίσω τη σημασία των λογοτεχνικών περιοδικών σαν ένα στάδιο μετάβασης-. Στα τέλη του 80 λοιπόν έχοντας γράψει ένα μυθιστόρημα, τη «Φανή», ένας φίλος στην Αθήνα, που ήξερε ότι έγραφα, έστειλε το χειρόγραφο στη Βαγενά, της άρεσε και γυρίστηκε τηλεταινία για την ΕΡΤ με εκείνη πρωταγωνίστρια. Στη συνέχεια έγραψα τους «Κρυμμένους Ανθρώπους» με την εμπειρία μου ως δάσκαλος στα μειονοτικά χωριά της Θράκης και αποφάσισα να το βάλω στη βαλίτσα μου και να κατέβω στην Αθήνα με την προοπτική ότι θέλω να κάνω κάτι διαφορετικό από το να είμαι μόνο ένας καθηγητής Αγγλικών. Και έβαλα το στοίχημα ότι αν δεν καταφέρω κάτι άλλο θα γυρίσω πίσω στην καθημερινότητά μου, στο βορειοελλαδίτικο κλίμα που μυθοποιώ και μέσα στα κείμενα μου και δεν ήθελα, ούτε θέλω να το χάσω.

Έτσι λοιπόν προέκυψε και η άφιξη στην πρωτεύουσα;

Ακριβώς! Η Αθήνα προέκυψε μέσα από μια εσωτερική μετακίνηση. Έλεγα μάλιστα σαν αστείο ότι ήμουν ένας πολιτιστικός μετανάστης.

Οι ήρωες μου είναι ανασφαλείς, καταπιεσμένοι, ομοφυλόφιλοι. Με ενδιαφέρουν αυτοί οι άνθρωποι, όχι μια ουμανιστική καλοσύνη. 

Από πού προκύπτει η έμπνευση των ηρώων σας;

Καλύπτω τις προσωπικές μου ανησυχίες αλλά δεν αγνοώ ότι θα διαβαστούν. Ως συγγραφέας έχω και κάποια όρια σε σχέση με το αναγνωστικό κοινό και τον εκδότη ακόμη, αν και αυτό δεν το ομολογούν εύκολα όλοι. Έχω στο μυαλό μου τι θα παραδώσω στον κόσμο, δεν παραδίδω τα ημερολόγια μου αλλά ένα συγκεκριμένο κείμενο που έχει σχέση με τον κόσμο που παρατηρώ γύρω μου, τίποτα που δεν είναι πέρα από μένα. Για αυτό και οι ιστορίες μου είναι βορειοελλαδίτικες, οι ήρωες μου άτομα με αγροτική προέλευση, μικροαστοί, άνθρωποι που ξέρω, καθηγήτριες, υπαρκτές καταστάσεις. Με ενδιαφέρει να μεταφέρω τις δικές μου εποχές και μέσα από αυτές τις μνήμες να υπάρχει και η εξήγηση αυτών. Εκεί έχω βάλει ένα προσωπικό φίλτρο. Έτσι οι ήρωες μου είναι ανασφαλείς, καταπιεσμένοι, ομοφυλόφιλοι, με ενδιαφέρουν αυτοί οι άνθρωποι, όχι μια ουμανιστική καλοσύνη. Και θέλω ακόμα οι χαρακτήρες μου να είναι διδακτικοί, δε θα βρεις για παράδειγμα στις σελίδες μου έναν καλό φασίστα ή έναν φανατικό χριστιανό.

Από το σύνολο των βιβλίων σας υπάρχει κάποιο που ξεχωρίζετε;

Με την κλασική απάντηση θα απαντούσα ότι όλα είναι παιδιά μου, αλλά μερικές φορές χαίρεσαι που ένα από αυτά ξεχώρισε και έκανε κάτι παραπάνω, κάτι περισσότερο. Την μεγάλη ρήξη λοιπόν σε ό,τι έκανα ως τότε την έφερε «Το Παρτάλι», ένα βιβλίο με μεγάλη στροφή θεματολογική, υφολογική αλλά και προσωπική. Ήταν ένα βιβλίο απελευθέρωσης από τις παλιές φόρμες γραφής. Εκεί συνέβησαν πράγματα οριακά, ήρθαν τα πάνω κάτω στον τρόπο που σκεφτόμουν και έγραφα. Περιέγραφα το δικό μου πέρασμα σε μια άλλη εποχή ως φοιτητής στη Θεσσαλονίκη με την πτώση της χούντας, τη μεταπολίτευση, κοσμογονικές αλλαγές, ήταν μια προσωπική και γενική απελευθέρωση. Είναι πολύ αυτοβιογραφικό και από την άλλη αποτελεί δεξαμενή για χαρακτήρες που πήρα και για άλλα έργα μου στη συνέχεια.

Η σχέση σας με το αναγνωστικό κοινό έχει διαφοροποιηθεί μέσα στα χρόνια;

Βέβαια, έχει αλλάξει. Βγήκα σε μια εποχή που δεν υπήρχε ενημέρωση, διαδίκτυο, η πληθώρα των καναλιών και των θεάτρων. Τότε ο κόσμος διάβαζε πιο πολύ. Μπορώ να πω ότι για αυτό ήμουν τυχερός, γιατί το κοινό με γνώρισε και με αγάπησε και αυτό ήταν καλό. Μετά άρχισα να κάνω τις δικές μου στροφές, “δυσκολεύοντας” τα θέματά μου, δεν συνέχισα την πεπατημένη, έκανα βουτιές. Άλλοι αναγνώστες έφευγαν, άλλοι έρχονταν, δεν ήμουν τόσο αυτονόητος ως συγγραφέας. Υπάρχει όμως και μια πιστή ομάδα που σε κρατάει και αυτό είναι πολύ σημαντικό.

Θυμάστε κάποια ιδιαίτερη στιγμή στα πλαίσια της συγγραφικής σας πορείας;

Πριν από τρία χρόνια από τον Θοδωρή Γκόνη μου ζητήθηκε να γράψω έναν μονόλογο για το Φεστιβάλ των Φιλίππων που θα αναφέρεται σε έναν αγγελιοφόρο, σύγχρονο ή αρχαίο. Αυτό λοιπόν ανέβηκε εκεί, στο αρχαίο θέατρο, η παράσταση λεγόταν «Οι επτά άγγελοι των Φιλίππων» και ήταν αρχαία κείμενα που σχετίζονταν με τον χώρο. Αυτή, μαζί με την έκδοση του πρώτου μου βιβλίου, ήταν η πιο συγκινητική στιγμή για μένα. Ένα δικό μου κείμενο να παίρνει σάρκα και οστά και να παίζεται σε έναν χώρο με τον οποίο ήμουν πολύ συνδεδεμένος. Από παιδί πήγαινα σε αυτό το θέατρο γιατί ήταν απέναντι από το χωριό και μάλιστα ενώ δεν είχα δει αυτό που λέμε κανονικό θέατρο είχα δει πολύ αρχαίο θέατρο.

Υπάρχει μια χρήση της λογοτεχνίας στο θέατρο αλλά δεν είναι αμφίδρομη, οι θεατράνθρωποι δεν είναι ενημερωμένοι για το παρόν λογοτεχνικό γίγνεσθαι

Μιας και ήρθαμε στα θεατρικά λημέρια ποια είναι η άποψη σας για το γεγονός ότι όλο και περισσότερες παραστάσεις που ανεβαίνουν σήμερα διασκευάζουν λογοτεχνικά έργα;

Χαίρομαι με αυτό και θα χαιρόμουν περισσότερο αν οι θεατές διάβαζαν κιόλας τα αντίστοιχα κείμενα. Μου κάνει όμως εντύπωση που μερικές φορές κάποιες ομάδες καταφεύγουν σε κείμενα λίγο ανούσια. Και τολμώ να πω ότι πιάνω λίγο αδιάβαστους με τη σύγχρονη λογοτεχνία τους συντελεστές του θεάτρου. Εννοώ ότι δεν πρέπει μόνο να εκπλήσσεσαι σήμερα με έναν συγγραφέα που ήταν πριν από 80 χρόνια, θα πρέπει να έχεις την τόλμη και το ρίσκο να βρεις και τον συγγραφέα της εποχής σου, όχι να τον αφήσεις για τρεις γενιές μετά. Αυτό είναι συνέπεια του μη διαβάσματος. Υπάρχει λοιπόν μια χρήση της λογοτεχνίας στο θέατρο αλλά δεν είναι αμφίδρομη, οι θεατράνθρωποι δεν είναι ενημερωμένοι για το παρόν λογοτεχνικό γίγνεσθαι.

Πιστεύετε στην έννοια του best seller; Σας απασχολούν οι πωλήσεις των βιβλίων σας;

Αρχικά δεν ήξερα τι σημαίνει αυτό. Όταν το 93 μου έλεγε ενθουσιασμένη η Κάτια Λεμπέση στον Κέδρο ότι ο «Ναύτης» κάνει τη μια έκδοση μετά την άλλη είχα τρομάξει. Το best seller σημαίνει περισσότεροι αναγνώστες, κάποια εποχή μια οικονομική ενίσχυση. Βέβαια το κοινό των best sellers δεν είναι ποτέ πιστό, έχει προστεθεί για κάποιους λόγους. Έτσι και εγώ συνεχίζω την πορεία μου και οι αναγνώστες τη δική τους και μπορεί να συμπέσουμε ή να μην συμπέσουμε. Εγώ δεν είχα το άγχος ένα βιβλίο να μου αποφέρει ένα συγκεκριμένο ποσό γιατί ήμουν και καθηγητής του Δημοσίου, μπορούσα να καλύπτω τα πάγια μου. Καταλαβαίνω ωστόσο πολύ καλά τι σημαίνει να ζεις μόνο από τα βιβλία. Στον χώρο της λογοτεχνίας και όχι της παραλογοτεχνίας ελάχιστοι το πέτυχαν αυτό, αναφέρω ενδεικτικά τον Ξανθούλη, τη Ζατέλη, τη Φακίνου, τον Βασιλικό και τον Κουμανταρέα κάποια στιγμή.

Για μένα η λογοτεχνία είναι ένα κείμενο που με το χέρι στην καρδιά θα έλεγες ότι με αυτό το παιδί μου μπορεί να μάθει ελληνικά στο σχολείο ή να έχει μια διαφορετική αντίληψη για τον κόσμο

Με αφορμή το προηγούμενο σχόλιο σας πιστεύετε ότι πρέπει να γίνεται διάκριση ανάμεσα στη λογοτεχνία και την παραλογοτεχνία; Υπάρχουν κάποια κριτήρια που τοποθετούν ένα έργο στον έναν ή τον άλλο χώρο;

Αυτό είναι υπόθεση της ιστορίας της λογοτεχνίας που αυτοπροσδιορίζεται συνεχώς από συγγραφείς που ο ένας συνεχίζει τους άλλους. Αν ανοίξεις ένα βιβλίο αναβλύζει από την πρώτη σελίδα τι είναι λογοτεχνία, όπως στο θέατρο και στο σινεμά που καταλαβαίνεις γρήγορα αν αξίζει αυτό που βλέπεις. Η λογοτεχνία φαίνεται στο τι έχεις διαβάσει από πίσω, στο τι σκοπούς βάζεις στη γραφή σου και αυτό το καταλαβαίνει ο αναγνώστης, βλέπει τη γλώσσα, το ύφος, τον τόνο, το λεξιλόγιο, τις προθέσεις, το πώς προχωράει, είναι εκατοντάδες πράγματα αυτά που φτιάχνουν ένα λογοτεχνικό κείμενο και είναι φανερά. Στην Ευρώπη και στην Αμερική το έχουν λύσει το θέμα, λένε general fiction και literature. Αν κάποιος απλά βγάζει ένα βιβλίο που ξεπουλάει παντού και έχει κοινό που το διαβάζει χαλάλι του και αυτός συγγραφέας είναι, αλλά όχι με τον όρο του λογοτέχνη όπως τον ξέρουμε. Για αυτό και βρίσκω ευφυή τον παραπάνω διαχωρισμό σε λογοτεχνία και γενική μυθοπλασία. Στους New York Times, στα ευπώληπτα, υπάρχει αυτή η διάκριση γιατί διαφορετικά δε θα φαινόταν ποτέ το όνομα του Φίλιπ Ροθ παρά μόνο εκείνο της Νόρας Ρόμπερτς. Για μένα λοιπόν η λογοτεχνία είναι ένα κείμενο που με το χέρι στην καρδιά θα έλεγες ότι με αυτό το παιδί μου μπορεί να μάθει ελληνικά στο σχολείο ή να έχει μια διαφορετική αντίληψη για τον κόσμο. Για αυτό πιστεύω ότι στο σχολείο πρέπει να μπαίνουν περισσότερο σύγχρονα λογοτεχνικά κείμενα. Είναι ο μόνος χώρος μαζί με το πανεπιστήμιο που μπορούν με τις γνώσεις που προσφέρουν να αποκαταστήσουν αυτό που λέγεται σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Και είναι καλό που τώρα τελευταία υπάρχει μια ευρύτερη αποδοχή και των ζώντων συγγραφέων.

Πόσο εύκολο ή δύσκολο θεωρείτε ότι είναι σήμερα να ασχολείται κανείς με τη συγγραφή;

Είναι δύσκολο γιατί υπάρχουν χιλιάδες πειρασμοί γύρω μας. Γράφεις για δύο λόγους, ή γιατί σε τρώει ή γιατί θέλεις να κάνεις το κομμάτι σου και το πορτοφόλι σου. Βέβαια σε μια χώρα μικρή, όπως η Ελλάδα, η αγορά είναι περιορισμένη, το κομμάτι σου μπορείς να το κάνεις σε παρέες, στο facebook, εκεί να πουλήσεις λίγο μούρη συγγραφική.

Κατά συνέπεια θεωρείτε ότι η λογοτεχνία και τα social media, το facebook λόγου χάρη, δεν μπορούν να συνταιριάζουν;

Σε ένα μικρό διαφημιστικό επίπεδο μπορούν ίσως, αλλά ως εκεί. Ξέρω συγγραφείς που έχουν 5000 φίλους, διπλό προφίλ στο facebook και δεν έχουν μισή έκδοση. Το facebook είναι μια προσωπική αυταπάτη παρά μια κοινωνική επιβεβαίωση. Σχεδόν κανείς δεν είναι αληθινός εκεί. Εμένα αυτό δε με ενδιαφέρει. Γράφω 30 χρόνια και υπάρχουν άνθρωποι που δε με ξέρουν, δε με έχουν αντικρύσει ποτέ. Ποτέ δεν πίστευα ότι ο συγγραφέας είναι το κορμί του και η φάτσα του. Ακόμα και τώρα που μιλάμε δεν είμαι ο Θόδωρος Γρηγοριάδης, είμαι ο συγγραφέας persona του Θόδωρου Γρηγοριάδη, είναι μια διαμεσολάβηση για να μιλήσω για το έργο μου. Αυτό το μπερδεύουν μερικοί συγγραφείς και στην ουσία πουλάνε τον εαυτό τους. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με τη συγγραφή. Υπάρχουν συγγραφείς, η Έλενα Φεράντε για παράδειγμα που δεν την ξέρει κανείς και σκίζει, ούτε κανείς ήξερε τον Σάλιντζερ. Αυτοί έκαναν φοβερές καριέρες με την “απουσία” τους. Χρειάζεται λοιπόν μια μέση κατάσταση, να κάνεις γνωστό το έργο σου και μετά να αποσύρεσαι. Εγώ είμαι και από τη φύση μου χαμηλού προφίλ, οι αγωνίες μου αφορούν μόνο στα κείμενα. Έτσι και στο facebook σπανίως βάζω κάτι εκτός από αυτό που αφορά στη δουλειά μου. Οι διαδικτυακοί μου φίλοι πιστεύω ότι είναι αυτοί που θέλουν να συναντήσουν τον συγγραφέα, όχι τον ιδιώτη, δε νομίζω ότι θέλουν να με βλέπουν να τρώω τη σαλάτα μου.

Πώς κρίνετε την πορεία της αναγνωσιμότητας στην Ελλάδα;

Υπάρχει μεγάλη πτώση και πολυδιάσπαση σε είδη. Οι αναγνώστες δεν είναι μεγαλόκαρδοι στη ποικιλία των διαβασμάτων τους. Τώρα υπάρχουν ειδικοί αναγνώστες για κάθε είδος, και έχουν σηκώσει τείχη προς τη γενικότερη λογοτεχνία, π.χ. κάποιοι διαβάζουν μόνο μεταμοντέρνα βιβλία, άλλοι μόνο επιστημονικής φαντασίας. Η ξένη λογοτεχνία πάει ίσως λίγο καλύτερα. Επίσης πιστεύω και ελπίζω πολύ στις αναγνώσεις που γίνονται σε βιβλιοθήκες, αυτό προκύπτει και από τη σειρά λογοτεχνικών σεμιναρίων που διοργάνωνα επί μια τριετία στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη των Σερρών.

Κατά τη γνώμη σας υπάρχουν δυνατά και αδύνατα σημεία σήμερα στην ελληνική λογοτεχνία;

Υπάρχει μια γενιά συγγραφέων σήμερα που γενικά ψάχνεται περισσότερο από παλιά, είναι πιο διαβασμένοι, το παλεύουν, αλλά έχω την αίσθηση ότι τους λείπει κάτι, λείπει αυτό που λέω εσωτερική ψυχή, μια πάλη, ένα προσωπικό ύφος. Είναι βιβλία σπουδαγμένα, φροντισμένα, έχουν μια βάση αναφορών αλλά δεν έχουν μια πολύ δική τους προσωπικότητα, όπως ήταν για παράδειγμα τα κείμενα του Ταχτσή, του Ιωάννου, του Τσίρκα, τα πεζά του Ρίτσου. Αυτό μπορεί να είναι και σύμπτωμα της εποχής καθώς έχουμε μια γενική αποκαθήλωση του συναισθήματος, την κυριαρχία του πιο έντονου εσωτερικού ψυχισμού. Είναι κάτι που πρέπει να το ψάξουμε. Εξάλλου ο “λυρισμός” που αναφέρω εγώ ανήκε σε μια εποχή που περισσότερο αγναντεύαμε παρά ήμασταν στημένοι σε μια οθόνη.

Τι σημαίνει για σας το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος που σας απονεμήθηκε πρόσφατα;

Υπήρξα υποψήφιος και στο παρελθόν με βιβλία που θα τα χαρακτήριζα της ίδιας δυναμικής. Άρα αυτό το βραβείο ήταν συγκυρία επιτροπής, διαβασμάτων, “αντιπάλων”. Ήταν μάλλον το κατάλληλο βιβλίο, την κατάλληλη στιγμή.

Πιστεύετε ότι σας το “χρώσταγαν” μετά από δύο υποψηφιότητες;

Όχι βέβαια. Απλώς με το βιβλίο αυτό κλείνει ένας κύκλος. Όταν μου ήρθε αυτό το βραβείο χαμογέλασα, χάρηκα πολύ, το ευχαριστήθηκα και για να είμαι ειλικρινής λίγο με ανησύχησε γιατί πάντα τα βραβεία ή κλείνουν ή ανοίγουν κύκλους. Μου ήρθε σε μια καλή φάση, κοντεύω τριάντα χρόνια συγγραφής και ένας μεγάλος κύκλος έχει ολοκληρωθεί. Έχω την αίσθηση ότι ήρθε στη σωστή στιγμή καθώς από εδώ και πέρα σκέφτομαι να κάνω άλλα πράγματα και αυτό το βραβείο με βοηθάει πολύ προς αυτόν τον σκοπό. Ένα τέτοιο βραβείο έχει διαφορετική υπόσταση όπως και να το κάνουμε, οπότε καλώς το.

Θεωρείτε λοιπόν τις βραβεύσεις στον χώρο των γραμμάτων χρήσιμες;

Νομίζω ότι τα τελευταία ειδικά χρόνια οι όποιες λίστες από τις οποίες προκύπτουν τα βραβεία ενισχύουν την ελληνική λογοτεχνία, είναι χρήσιμες. Έχουν αρχές, διαμορφώνουν ένα κλίμα, δεν ξέρω αν προσθέτουν νέους αναγνώστες όπως παλιότερα. Η «Ζωή Μεθόρια» που βραβεύτηκε είναι ένα βιβλίο μου που έχει κάνει μια έκδοση, την έγραφα τόσα χρόνια, πιστεύω ότι είχα κάνει μια δουλειά που αναγνωρίστηκε, αυτό τιμά και εμένα και το βιβλίο και την επιτροπή. Από την άλλη τα βραβεία δίνουν κουράγιο σε όσους γράφουν ακόμη ελληνική λογοτεχνία, είναι μια αναγνώριση που την χρειάζεσαι τόσο ως συγγραφέας, όσο και ο χώρος ο ίδιος.

Ποιο βιβλίο άλλου λογοτέχνη θα θέλατε να είχατε γράψει;

Να ήταν μόνο ένα! Σίγουρα τον «Αδριανό» της Γιουρσενάρ, το διήγημα του Ιωάννου «Επιτάφιος Θρήνος», ένα ποίημα του Καβάφη.

Αν θέλεις να γράψεις μυθιστόρημα που θα αποτυπώνεις τον εαυτό σου, τους γύρω σου, την εποχή σου, πρέπει να βγεις στους δρόμους, στην κοινωνία, να ταξιδέψεις και λίγο να αποχωριστείς το λογοτεχνικό κύκλωμα που αυτοκαταναλώνεται 

Τα λογοτεχνικά σας σχέδια για το μέλλον;

Έχω πολύ υλικό που θέλω να διαμορφώσω κατάλληλα. Δε θα θελα να γράψω τώρα ένα ακόμη μυθιστόρημα. Θέλω να περάσω σε άλλες μορφές της πεζογραφίας που να έχω μέσα και προσωπικά στοιχεία, πιο αυτοβιογραφικά, πιο εξομολογητικά. Σίγουρα δε θα σταματήσω να γράφω γιατί αυτό υπάρχει μέσα μου και έρχεται και με βρίσκει.

Τι θα συμβουλεύατε κάποιον που θέλει να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη συγγραφή;

Θα του έλεγα να διαβάσει. Για ένα βιβλίο που θέλει να γράψει να διαβάσει πρώτα πενήντα. Ακόμα και μη λογοτεχνικά να είναι θα αποκομίσει κέρδος από την όποια “αρνητικότητα”. Από την άλλη το σημαντικό είναι κάποιος να ζει. Αν θέλεις να γράψεις μυθιστόρημα ειδικά -και όχι μια πρόζα ποιητική ή εσωτερικούς μονολόγους-, που θα αποτυπώνεις τον εαυτό σου, τους γύρω σου, την εποχή σου, πρέπει να βγεις στους δρόμους, στην κοινωνία, να ταξιδέψεις, να συγχρονιστείς και λίγο να αποχωριστείς το λογοτεχνικό κύκλωμα που αυτοκαταναλώνεται, εννοώ δηλαδή να έχεις στο περιβάλλον σου μόνο συγγραφείς και όχι ανθρώπους του εκεί έξω κόσμου. Εμείς μεσολαβούμε ανάμεσα σε αυτό που τρέχει γύρω μας και σε αυτό που η λογοτεχνία προσπαθεί να μεταπλάσει. Οποιαδήποτε μικρή ή μεγάλη ιστορία αφήσουμε πίσω μας, γραμμένη με έναν καλό τρόπο, αυτό είναι πολύ σημαντικό.

 Το βιβλίο που βραβεύθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος

Πηγή: monopoli.gr